Lesson Note on Fónẹ́tíìkì: Ìró Fáwẹ́lì: Ipò Ètè, Ahọ́n àti Àfàsé for SSS 2

Class: Senior Secondary School 2 (SS2 / SSS 2)
Term: 3rd Term
Week: 11
Age: 16 years
Duration: 45 minutes
Subject: Yoruba
Curriculum Theme: Fónẹ́tíìkì àti Fónọ́lọ́jì
Previous Lesson: Fónẹ́tíìkì: Ìró Köńsónáýtì: Ibi, Ọ̀nà àti Ipò Ìṣònùpè.
Topic: FÓNẸ́TÍÌKÌ: Àpèjúwe ìró fáwẹ́lì
Subject Matter: Kín ni ìró fáwẹ́lì, àpèjúwe ìró fáwẹ́lì, ipò ètè pẹ̀rẹ̀sẹ̀ àti ròbòtò, ipò ahọ́n iwájú ẹ̀yìn àti àárin, ipò àfàsé àránmú àti àìránmú, ìró fáwẹ́lì méje, oríṣi fáwẹ́lì nínú Yorùbá

Specific Objectives

By the end of the lesson, pupils should be able to:

Cognitive Domain:

• ṣe àlàyé ìró fáwẹ́lì
• ṣe àpèjúwe ipò ètè àti ahọ́n nígbà tí a bá ń pe ìró fáwẹ́lì
• dá àwọn oríṣi fáwẹ́lì nínú Yorùbá mọ̀

Affective Domain:

• tẹ́tí sílẹ̀ dáadáa nígbà ìkọ́ni
• béèrè ìbéèrè láti tú òye wọn sílẹ̀

Psychomotor Domain:

• kọ àkọsílẹ̀ kókó ìdánilẹ́kọ̀ọ́
• ṣe àfihàn ìró fáwẹ́lì méje pẹ̀lú ipò ètè àti ahọ́n tó tọ́

Social Domain:

• kópa nínú ìjíròrò kíláàsì

Reference Materials

The following resources were used in planning this lesson:

• Senior Secondary Schools Education Curriculum
• State Unified Scheme of Work
• Ìwé Ìtọ́nisọ́nà Èdè Yorùbá fún Ilé-ìwé Gíga
• https://www.youtube.com/watch?v=examplelink1
• https://www.wikipedia.org/wiki/Yoruba_phonology

Instructional Materials

The teacher will teach this lesson with the aid of:

• Fídíò
• ẹ̀rọ agbọ́rò
• pátákó ìkọ̀wé
• kádíbọ́ọ̀dù àfihàn ìró fáwẹ́lì

Rationale for the Lesson

Ìdánilẹ́kọ̀ọ́ yìí ṣe pàtàkì nítorí ó jẹ́ kí àwọn akẹ́kọ̀ọ́ mọ bí a ṣe ń pe àwọn ìró fáwẹ́lì Yorùbá dáadáa. Èyí yóò ràn wọ́n lọ́wọ́ láti sọ èdè Yorùbá pẹ̀lú àmì ohùn tó tọ́, èyí sì máa jẹ́ kí wọ́n lè fòye mọ̀ nípa àwọn ọ̀rọ̀.

Prerequisite/Previous Knowledge

Pupils are expected to have basic knowledge of Yoruba alphabets and simple word pronunciation.

Lesson Content/Board Summary

FÓNẸ́TÍÌKÌ: Àpèjúwe ìró fáwẹ́lì

Kí ni Fáwẹ́lì?

Fáwẹ́lì jẹ́ ìró èdè tí afẹ́fẹ́ tí ó jáde láti ẹnu kò ní ìdíwọ́ kankan. Wọ́n jẹ́ kókó nínú gbogbo ọ̀rọ̀ èdè Yorùbá.

Àpèjúwe ìró fáwẹ́lì

A lè ṣàpèjúwe ìró fáwẹ́lì nípasẹ̀ àwọn ipò mẹ́ta:

• Ipò Ètè: Èyí tọ́ka sí bí ètè ṣe wà nígbà tí a bá ń pe ìró fáwẹ́lì.
• Pẹ̀rẹ̀sẹ̀: Nígbà tí ètè bá fẹ̀ tàbí tẹ́jú. Àpẹẹrẹ: /i/, /e/, /ẹ/, /a/.
• Ròbòtò: Nígbà tí ètè bá kókó tàbí yípo. Àpẹẹrẹ: /u/, /o/, /ọ/.
• Ipò Ahọ́n: Èyí tọ́ka sí ibi tí ahọ́n wà nínú ẹnu nígbà tí a bá ń pe ìró fáwẹ́lì.
• Iwájú: Nígbà tí apá iwájú ahọ́n bá ga sí òkè. Àpẹẹrẹ: /i/, /e/.
• Ẹ̀yìn: Nígbà tí apá ẹ̀yìn ahọ́n bá ga sí òkè. Àpẹẹrẹ: /u/, /o/, /ọ/.
• Àárín: Nígbà tí ahọ́n bá wà ní àárín ẹnu. Àpẹẹrẹ: /a/.
• Ipò Àfàsé: Èyí tọ́ka sí bí afẹ́fẹ́ ṣe ń jáde láti imú tàbí ẹnu.
• Àránmú: Nígbà tí afẹ́fẹ́ bá jáde láti imú àti ẹnu. Àpẹẹrẹ: nínú ọ̀rọ̀ ‘mọ́’ (clean) tàbí ‘ń lọ’ (going).
• Àìránmú: Nígbà tí afẹ́fẹ́ bá jáde láti ẹnu nìkan. Àpẹẹrẹ: /i/, /e/, /ẹ/, /a/, /u/, /o/, /ọ/.

Àwọn ìró Fáwẹ́lì Méje Nínú Yorùbá

Èdè Yorùbá ní ìró fáwẹ́lì àìránmú méje:

• /i/ – Ipò ètè: Pẹ̀rẹ̀sẹ̀, Ipò ahọ́n: Iwájú, gíga.
• /e/ – Ipò ètè: Pẹ̀rẹ̀sẹ̀, Ipò ahọ́n: Iwájú, àárín gíga.
• /ẹ/ – Ipò ètè: Pẹ̀rẹ̀sẹ̀, Ipò ahọ́n: Iwájú, àárín ìsàlẹ̀.
• /a/ – Ipò ètè: Pẹ̀rẹ̀sẹ̀, Ipò ahọ́n: Àárín, ìsàlẹ̀.
• /u/ – Ipò ètè: Ròbòtò, Ipò ahọ́n: Ẹ̀yìn, gíga.
• /o/ – Ipò ètè: Ròbòtò, Ipò ahọ́n: Ẹ̀yìn, àárín gíga.
• /ọ/ – Ipò ètè: Ròbòtò, Ipò ahọ́n: Ẹ̀yìn, àárín ìsàlẹ̀.

Oríṣi Fáwẹ́lì Nínú Yorùbá

Oríṣi fáwẹ́lì méjì ni ó wà nínú èdè Yorùbá:

• Fáwẹ́lì Àìránmú (Oral Vowels): Àwọn wọ̀nyí ni afẹ́fẹ́ jáde láti ẹnu nìkan. Àwọn ni /i/, /e/, /ẹ/, /a/, /u/, /o/, /ọ/.
• Fáwẹ́lì Àránmú (Nasal Vowels): Àwọn wọ̀nyí ni afẹ́fẹ́ jáde láti ẹnu àti imú. A kì í kọ wọ́n sórí ìwé bíi fáwẹ́lì àìránmú, ṣùgbọ́n wọ́n máa ń wà pẹ̀lú àwọn kónsónáǹtì àránmú bíi ‘n’ tàbí ‘m’.

Teaching Methods/Instructional Techniques

Discussion, Lecture, Demonstration, Question and Answer, Visual Aids

Instructional Procedures

Step 1: Introduction

Time: 5 minutes
Teaching Skill: Set Induction
Teacher’s Activity: Olùkọ́ kí àwọn akẹ́kọ̀ọ́, ó sì ṣe àgbéyẹ̀wò ìdánilẹ́kọ̀ọ́ tó kọjá tó ní í ṣe pẹ̀lú àbá yìí. Ó wá ṣíwájú sí kókó ìdánilẹ́kọ̀ọ́ tuntun.
Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ dáhùn ìkíni, wọ́n sì gbìyànjú láti rántí àwọn ohun tí wọ́n kọ́ tẹ́lẹ̀.
Learning Point: Ìdánilẹ́kọ̀ọ́ ti bẹ̀rẹ̀.

Step 2: Kín ni Fáwẹ́lì?

Time: 7 minutes
Teaching Skill: Explanation
Teacher’s Activity: Olùkọ́ ṣàlàyé ohun tí fáwẹ́lì jẹ́, ó sì fi àwọn àpẹẹrẹ hàn.
Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ tẹ́tí sílẹ̀ dáadáa, wọ́n sì kọ àkọsílẹ̀.
Learning Point: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ mọ ìtumọ̀ fáwẹ́lì.

Step 3: Àpèjúwe ìró fáwẹ́lì: Ipò Ètè àti Ahọ́n

Time: 8 minutes
Teaching Skill: Demonstration/Illustration
Teacher’s Activity: Olùkọ́ ṣàlàyé ipò ètè (pẹ̀rẹ̀sẹ̀ àti ròbòtò) àti ipò ahọ́n (iwájú, ẹ̀yìn, àárín) nígbà tí a bá ń pe ìró fáwẹ́lì. Ó fi àwọn àpẹẹrẹ àfihàn hàn.
Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ ṣe àfihàn ipò ètè àti ahọ́n bí olùkọ́ ṣe ń kọ́ wọn.
Learning Point: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ mọ ipò ètè àti ahọ́n nígbà ìpè fáwẹ́lì.

Step 4: Àpèjúwe ìró fáwẹ́lì: Ipò Àfàsé

Time: 5 minutes
Teaching Skill: Explanation
Teacher’s Activity: Olùkọ́ tún ṣàlàyé ipò àfàsé (àránmú àti àìránmú) nígbà tí a bá ń pe ìró fáwẹ́lì.
Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ gbìyànjú láti pe àwọn fáwẹ́lì àránmú àti àìránmú.
Learning Point: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ mọ ìyàtọ̀ láàrin fáwẹ́lì àránmú àti àìránmú.

Step 5: Àwọn ìró Fáwẹ́lì Méje

Time: 7 minutes
Teaching Skill: Listing/Choral Reading
Teacher’s Activity: Olùkọ́ kọ àwọn ìró fáwẹ́lì méje sí orí pátákó, ó sì ṣàlàyé ipò ètè àti ahọ́n kọ̀ọ̀kan.
Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ tún àwọn ìró náà pẹ̀lú olùkọ́, wọ́n sì kọ wọ́n sínú ìwé.
Learning Point: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ mọ àwọn ìró fáwẹ́lì méje àti àpèjúwe wọn.

Step 6: Oríṣi Fáwẹ́lì Nínú Yorùbá

Time: 5 minutes
Teaching Skill: Explanation/Questioning
Teacher’s Activity: Olùkọ́ ṣàlàyé oríṣi fáwẹ́lì nínú èdè Yorùbá (àìránmú àti àránmú) pẹ̀lú àpẹẹrẹ.
Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ tẹ́tí sílẹ̀, wọ́n sì béèrè ìbéèrè.
Learning Point: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ mọ oríṣi fáwẹ́lì nínú Yorùbá.

Step 7: Evaluation/Review

Time: 5 minutes
Teaching Skill: Questioning/Assessment
Teacher’s Activity: The teacher evaluates the learning by asking the following questions:

1. Kí ni ìró fáwẹ́lì?
2. Ṣe àlàyé àwọn ipò ètè méjì tí a lò láti ṣàpèjúwe ìró fáwẹ́lì.
3. Darúkọ àwọn ipò ahọ́n mẹ́ta nígbà tí a bá ń pe ìró fáwẹ́lì.
4. Ṣe àfihàn ìró fáwẹ́lì méje nínú Yorùbá pẹ̀lú àpèjúwe wọn.

Pupils’ Activity: Pupils answer orally and in writing.

Learning Point: Pupils demonstrate understanding of the lesson.

Step 8: Conclusion

Time: 3 minutes
Teaching Skill: Summarization
Teacher’s Activity: Olùkọ́ ṣe àkójọpọ̀ kókó ìdánilẹ́kọ̀ọ́, ó sì fún àwọn akẹ́kọ̀ọ́ ní iṣẹ́ àṣàyàn.
Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ kọ iṣẹ́ àṣàyàn náà sínú ìwé wọn.
Learning Point: Ìdánilẹ́kọ̀ọ́ ti parí.

Lesson Keywords

• Fáwẹ́lì – Ìró èdè tí afẹ́fẹ́ jáde láti ẹnu láìsí ìdíwọ́.
• Pẹ̀rẹ̀sẹ̀ – Ipò ètè tí ó fẹ̀ tàbí tẹ́jú.
• Ròbòtò – Ipò ètè tí ó kókó tàbí yípo.
• Àránmú – Nígbà tí afẹ́fẹ́ jáde láti imú àti ẹnu.
• Àìránmú – Nígbà tí afẹ́fẹ́ jáde láti ẹnu nìkan.