Lesson Note on Fónẹ́tíìkì: Ìró Köńsónáýtì: Ibi, Ọ̀nà àti Ipò Ìṣònùpè for SSS 2

Class: Senior Secondary School 2 (SS2 / SSS 2)
Term: 3rd Term
Week: 10
Age: 16 years
Duration: 45 minutes
Subject: Yoruba
Curriculum Theme: Ìmọ̀ Ìró Èdè (Fónẹ́tíìkì)
Previous Lesson: Èdè: Àmì Ohùn: Àmì Òkè, Àmì Àárin àti Àmì Ìsàlẹ̀.
Topic: FÓNẸ́TÍÌKÌ: Àpèjúwe Ìró Köńsónáýtì
Subject Matter: Kín ni fónẹ́tíìkì, alífábẹ́ẹ̀tì Yorùbá, ìró köńsónáýtì, àpèjúwe ìró köńsónáýtì, ibi ìṣònùpè, ọ̀nà ìṣònùpè, ipò tán-án-ná, ìró akùnyùn, ìró àìkùnyùn, ìró köńsónáýtì méjìdínlógún

Specific Objectives

By the end of the lesson, pupils should be able to:

Cognitive Domain:

• Ṣàlàyé ohun tí fónẹ́tíìkì túmọ̀ sí.
• Darúkọ àwọn ìró köńsónáýtì Yorùbá méjìdínlógún.
• Ṣàlàyé àwọn ọ̀nà tí a fi ń ṣàpèjúwe ìró köńsónáýtì (ibi ìṣònùpè, ọ̀nà ìṣònùpè, ipò tán-án-ná).

Affective Domain:

• Fi ẹ̀rọ̀ hàn sí kíkọ́ nípa bí a ṣe ń ṣàpèjúwe ìró köńsónáýtì Yorùbá.
• Mọyì pàtàkì tí mímọ ìró èdè ní nínú ìfọ̀rọ̀wérọ̀.

Psychomotor Domain:

• Ṣe àpẹẹrẹ àwọn ìró köńsónáýtì Yorùbá ní pípé.
• Ṣàpèjúwe díẹ̀ lára àwọn ìró köńsónáýtì pẹ̀lú àwọn ọ̀nà tí a kọ́.

Social Domain:

• Kópa nínú ìjíròrò nípa àpèjúwe ìró köńsónáýtì.
• Fi ìfọwọ́sowọ́pọ̀ hàn pẹ̀lú àwọn akẹ́kọ̀ọ́ ẹgbẹ́ láti ṣe àwọn ìdánwò ìró.

Reference Materials

The following resources were used in planning this lesson:

• Senior Secondary Schools Education Curriculum
• State Unified Scheme of Work
• Ọlánrewájú, L. (2018). Ìwé Ẹ̀kọ́ Èdè Yorùbá fún Ilé-Ẹ̀kọ́ Gíga Kẹta (SSS 2). Ibadan: University Press PLC.
• https://www.academia.edu/41280327/Fonetiki_ati_Fonoloji_Ede_Yoruba_Phonetics_and_Phonology_of_Yoruba_Language
• https://www.researchgate.net/publication/320146059_A_PHONETIC_AND_PHONOLOGICAL_ANALYSIS_OF_YORUBA_CONSONANTS

Instructional Materials

The teacher will teach this lesson with the aid of:

• Kádíbọ́ọ̀dù àkósílẹ̀ ìró köńsónáýtì àti àpèjúwe wọn
• Pátákó ìkọ̀wé

Rationale for the Lesson

Ẹ̀kọ́ yìí ṣe pàtàkì nítorí ó máa jẹ́ kí àwọn akẹ́kọ̀ọ́ lóye àwọn ìró èdè Yorùbá dáadáa. Yóò ràn wọ́n lọ́wọ́ láti mọ bí wọ́n ṣe ń sọ àwọn ìró köńsónáýtì jáde àti bí wọ́n ṣe yàtọ̀ síra.

Prerequisite/Previous Knowledge

Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ ti mọ díẹ̀ nípa àwọn lẹ́tà alífábẹ́ẹ̀tì Yorùbá àti àwọn ìró tí wọ́n dúró fún láti ìgbà tí wọ́n wà ní kíláàsì ìṣáájú.

Lesson Content/Board Summary

FÓNẸ́TÍÌKÌ: Àpèjúwe Ìró Köńsónáýtì

Kín ni Fónẹ́tíìkì?

Fónẹ́tíìkì ni ẹ̀kọ́ tí ó ń tọ́ka sí ìwádìí àti àlàyé nípa bí a ṣe ń sọ àwọn ìró èdè jáde, bí wọ́n ṣe ń dé etí igbọ́, àti bí a ṣe ń gbọ́ wọn. Ó ń wo bí ènìyàn ṣe ń lo àwọn ẹ̀yà ara rẹ̀ láti sọ ìró èdè jáde.

Alífábẹ́ẹ̀tì Yorùbá àti Ìró Köńsónáýtì

Alífábẹ́ẹ̀tì Yorùbá ní lẹ́tà márùndínlọ́gbọ̀n (25). Nínú àwọn lẹ́tà wọ̀nyí, mẹ́tàdínlógún (17) ni ó dúró fún ìró köńsónáýtì, pẹ̀lú /gb/ tí ó jẹ́ ìró kan ṣoṣo, ó sì jẹ́ méjìdínlógún (18) lápapọ̀.

Àwọn ìró köńsónáýtì Yorùbá méjìdínlógún náà ni:

• /b/, /d/, /f/, /g/, /gb/, /h/, /j/, /k/, /l/, /m/, /n/, /p/, /r/, /s/, /ṣ/, /t/, /w/, /y/

Àpèjúwe Ìró Köńsónáýtì

Àwọn ọ̀nà mẹ́ta pàtàkì ni a fi ń ṣàpèjúwe ìró köńsónáýtì. Àwọn wọ̀nyí ni:

1. Ibi ìṣònùpè (Place of Articulation)
2. Ọ̀nà ìṣònùpè (Manner of Articulation)
3. Ipò tán-án-ná tàbí ìró akùnyùn/àìkùnyùn (Voicing)

Ibi Ìṣònùpè (Place of Articulation)

Ibi ìṣònùpè ni apá ara ẹnu tí ètè tàbí ahọ́n bá kan láti sọ ìró jáde. Ó ń tọ́ka sí ibi tí ìdínà bá wáyé nínú ẹnu nígbà tí a bá ń pe ìró. Àwọn ibi ìṣònùpè wọ̀nyí ni:

• Ìró ètè méjì (Bilabial): Nígbà tí ètè méjèèjì bá kan ara wọn, fún àpẹẹrẹ: /b/, /m/, /p/, /gb/.
• Ìró ètè-èyín (Labio-dental): Nígbà tí ètè ìṣàlẹ̀ bá kan eyín ìṣàjù, fún àpẹẹrẹ: /f/.
• Ìró èyín (Dental): Nígbà tí àfọwọ́bọ̀ ahọ́n bá kan eyín ìṣàjù, fún àpẹẹrẹ: /t/, /d/, /n/.
• Ìró gbanú (Alveolar): Nígbà tí àfọwọ́bọ̀ ahọ́n bá kan àgbọn-eyín (ridge), fún àpẹẹrẹ: /l/, /r/, /s/.
• Ìró àárín-àkùkọ (Palato-alveolar/Post-alveolar): Nígbà tí àfọwọ́bọ̀ ahọ́n bá kan apá àárín àkùkọ, fún àpẹẹrẹ: /ṣ/, /j/.
• Ìró àárín-òkè (Palatal): Nígbà tí ahọ́n bá gòkè lọ sí àárín òkè ẹnu, fún àpẹẹrẹ: /y/.
• Ìró ẹ̀yìn-òkè (Velar): Nígbà tí ẹ̀yìn ahọ́n bá kan ẹ̀yìn òkè ẹnu, fún àpẹẹrẹ: /k/, /g/, /w/.
• Ìró ọ̀fun (Glottal): Nígbà tí ìdínà bá wáyé ní ọ̀fun, fún àpẹẹrẹ: /h/.

Ọ̀nà Ìṣònùpè (Manner of Articulation)

Ọ̀nà ìṣònùpè ni bí àyè tí afẹ́fẹ́ ń gbà kọjá ṣe dínà tàbí ti gbà láti yọ ìró jáde. Ó ń tọ́ka sí bí afẹ́fẹ́ ṣe ń jáde láti ẹnu tàbí imú. Àwọn ọ̀nà ìṣònùpè wọ̀nyí ni:

• Ìró gbígbìdù (Plosive/Stop): Nígbà tí afẹ́fẹ́ bá kún sínú ẹnu, tí a sì tú u jáde lójijì, fún àpẹẹrẹ: /b/, /d/, /t/, /k/, /g/, /p/.
• Ìró gbígbẹ́rẹ́ (Fricative): Nígbà tí afẹ́fẹ́ bá ń gbá ara rẹ̀ jáde láti àyè kékeré kan, tí ó sì ń mú ìró gbígbẹ́rẹ́ jáde, fún àpẹẹrẹ: /f/, /s/, /ṣ/, /h/.
• Ìró imú (Nasal): Nígbà tí afẹ́fẹ́ bá ń gbà láti inú imú, fún àpẹẹrẹ: /m/, /n/.
• Ìró àyípadà (Lateral): Nígbà tí afẹ́fẹ́ bá ń gbà láti ẹ̀gbẹ́ ahọ́n, fún àpẹẹrẹ: /l/.
• Ìró àárín-ahọ́n (Approximant/Glide): Nígbà tí àwọn ẹ̀yà ara tí ó ń sọ ìró jáde bá súnmọ́ ara wọn ṣùgbọ́n tí wọn kò kan ara wọn, fún àpẹẹrẹ: /w/, /y/.
• Ìró gbígbọ̀n (Trill/Flap): Nígbà tí ahọ́n bá ń gbọ̀n lẹ́ẹ̀kan tàbí méjì, fún àpẹẹrẹ: /r/.
• Ìró apọ́njú (Affricate): Ìdàpọ̀ ìró gbígbìdù àti ìró gbígbẹ́rẹ́, fún àpẹẹrẹ: /j/ (nígbà mìíràn).

Ipò Tán-án-ná (Voicing)

Ipò tán-án-ná ń tọ́ka sí bóyá àwọn okùn ọ̀fun ń gbọ̀n tàbí wọn kò gbọ̀n nígbà tí a bá ń pe ìró.

• Ìró akùnyùn (Voiced): Nígbà tí àwọn okùn ọ̀fun bá ń gbọ̀n, fún àpẹẹrẹ: /b/, /d/, /g/, /gb/, /j/, /l/, /m/, /n/, /r/, /w/, /y/.
• Ìró àìkùnyùn (Voiceless): Nígbà tí àwọn okùn ọ̀fun kò bá gbọ̀n, fún àpẹẹrẹ: /f/, /h/, /k/, /p/, /s/, /ṣ/, /t/.

Teaching Methods/Instructional Techniques

Discussion, Lecture, Demonstration, Question and Answer, Visual Aids

Instructional Procedures

Step 1: Introduction

Time: 5 minutes
Teaching Skill: Set Induction
Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò kí àwọn akẹ́kọ̀ọ́, yóò tún ṣe àtúnyẹ̀wò ìdánilẹ́kọ̀ọ́ tó kọjá ní ṣókí, yóò sì ṣíwájú sí kókó tuntun nípa kíkọ orúkọ kókó ìdánilẹ́kọ̀ọ́ náà sórí pátákó.
Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò tẹ́tí sílẹ̀, yóò dáhùn ìbéèrè àtúnyẹ̀wò, yóò sì kọ kókó ìdánilẹ́kọ̀ọ́ náà sí inú ìwé wọn.
Learning Point: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ mọ kókó ìdánilẹ́kọ̀ọ́ tuntun.

Step 2: Kín ni Fónẹ́tíìkì?

Time: 5 minutes
Teaching Skill: Àlàyé
Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò ṣàlàyé ohun tí fónẹ́tíìkì túmọ̀ sí àti pàtàkì rẹ̀ nínú ẹ̀kọ́ èdè Yorùbá.
Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò tẹ́tí sílẹ̀ dáadáa, yóò sì bi ìbéèrè tí kò bá yé wọn.
Learning Point: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ lóye ìtumọ̀ fónẹ́tíìkì.

Step 3: Àpèjúwe Ìró Köńsónáýtì – Ibi Ìṣònùpè

Time: 10 minutes
Teaching Skill: Ìṣàfihàn àti Ìjíròrò
Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò ṣàlàyé ibi ìṣònùpè pẹ̀lú àwọn àpẹẹrẹ bíi ìró ètè méjì, ìró ètè-èyín, ìró èyín, ìró gbanú, ìró àárín-àkùkọ, ìró àárín-òkè, ìró ẹ̀yìn-òkè àti ìró ọ̀fun. Yóò sì fi àwọn kádíbọ́ọ̀dù hàn.
Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò kọ àkósílẹ̀, yóò sì ṣe àwọn ìdánwò ìró pẹ̀lú olùkọ́.
Learning Point: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ mọ àwọn ibi ìṣònùpè oríṣiríṣi àti àwọn ìró tí ó wà níbẹ̀.

Step 4: Àpèjúwe Ìró Köńsónáýtì – Ọ̀nà Ìṣònùpè

Time: 10 minutes
Teaching Skill: Àlàyé àti Ìṣàfihàn
Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò ṣàlàyé ọ̀nà ìṣònùpè (bíi ìró gbígbìdù, ìró gbígbẹ́rẹ́, ìró imú, ìró àyípadà, ìró àárín-ahọ́n, ìró gbígbọ̀n àti ìró apọ́njú) pẹ̀lú àpẹẹrẹ kọ̀ọ̀kan.
Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò tẹ̀lé àlàyé náà, yóò sì gbìyànjú láti pe àwọn ìró náà.
Learning Point: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ lóye àwọn ọ̀nà ìṣònùpè tí ó yàtọ̀ síra.

Step 5: Àpèjúwe Ìró Köńsónáýtì – Ipò Tán-án-ná

Time: 5 minutes
Teaching Skill: Ìṣàfihàn
Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò ṣàlàyé ipò tán-án-ná, yóò sì fi ìyàtọ̀ láàárín ìró akùnyùn àti ìró àìkùnyùn hàn pẹ̀lú àpẹẹrẹ díẹ̀.
Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò gbìyànjú láti mọ ìyàtọ̀ láàárín àwọn ìró akùnyùn àti àìkùnyùn.
Learning Point: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ mọ ìyàtọ̀ láàárín ìró akùnyùn àti ìró àìkùnyùn.

Step 6: Àkójọpọ̀ Ìró Köńsónáýtì

Time: 5 minutes
Teaching Skill: Àkójọpọ̀
Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò ṣe àkójọpọ̀ àwọn ìró köńsónáýtì méjìdínlógún pẹ̀lú àwọn àpèjúwe wọn ní ṣókí, yóò sì gba àwọn akẹ́kọ̀ọ́ níyànjú láti kọ àkósílẹ̀.
Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò kọ àkójọpọ̀ náà sí inú ìwé wọn.
Learning Point: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ ti ní òye gbígbòòrò nípa àpèjúwe ìró köńsónáýtì.

Step 7: Evaluation/Review

Time: 5 minutes
Teaching Skill: Questioning/Assessment
Teacher’s Activity: The teacher evaluates the learning by asking the following questions:

1. Kí ni fónẹ́tíìkì?
2. Darúkọ àwọn ọ̀nà méjì tí a fi ń ṣàpèjúwe ìró köńsónáýtì.
3. Ṣàlàyé ìró ètè méjì àti ìró gbígbìdù pẹ̀lú àpẹẹrẹ kọ̀ọ̀kan.
4. Kí ni ìyàtọ̀ láàárín ìró akùnyùn àti ìró àìkùnyùn?

Pupils’ Activity: Pupils answer orally and in writing.

Learning Point: Pupils demonstrate understanding of the lesson.

Step 8: Conclusion

Time: 5 minutes
Teaching Skill: Àkójọpọ̀
Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò ṣe àkójọpọ̀ kókó ìdánilẹ́kọ̀ọ́ náà fún gbogbo kíláàsì, yóò sì fún wọn ní iṣẹ́ àṣekúdàáṣe.
Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò tẹ́tí sílẹ̀, yóò sì kọ iṣẹ́ àṣekúdàáṣe náà.
Learning Point: Àkójọpọ̀ ìdánilẹ́kọ̀ọ́.

Lesson Keywords

• Fónẹ́tíìkì – Ẹ̀kọ́ nípa ìró èdè.
• Ìró Köńsónáýtì – Ìró èdè tí afẹ́fẹ́ bá pàdé ìdínà nígbà tí ó bá ń jáde.
• Ibi Ìṣònùpè – Apá ara ẹnu tí ètè tàbí ahọ́n bá kan láti sọ ìró jáde.
• Ọ̀nà Ìṣònùpè – Bí afẹ́fẹ́ ṣe ń jáde láti ẹnu tàbí imú nígbà tí a bá ń pe ìró.
• Ipò Tán-án-ná – Bóyá àwọn okùn ọ̀fun ń gbọ̀n tàbí wọn kò gbọ̀n nígbà tí a bá ń pe ìró.
• Ìró Akùnyùn – Ìró tí àwọn okùn ọ̀fun bá gbọ̀n.
• Ìró Àìkùnyùn – Ìró tí àwọn okùn ọ̀fun kò bá gbọ̀n.

Differentiation

Fún àwọn akẹ́kọ̀ọ́ tí ó ní agbára, olùkọ́ yóò fún wọn ní àwọn ìró köńsónáýtì tí ó gbòòrò sí i láti ṣàpèjúwe. Fún àwọn akẹ́kọ̀ọ́ tí ó nílò ìrànlọ́wọ́, olùkọ́ yóò tún ṣe àlàyé àwọn kókó pàtàkì, yóò sì fi àwọn àpẹẹrẹ tó rọrùn sí i hàn.

Note for teachers using this lesson plan

Olùkọ́ gbọ́dọ̀ rí i dájú pé ó lo àwọn ohun èlò ìkọ́ni tí ó yẹ láti mú kí ìdánilẹ́kọ̀ọ́ náà rọrùn láti lóye fún àwọn akẹ́kọ̀ọ́. Ó gbọ́dọ̀ gba gbogbo akẹ́kọ̀ọ́ níyànjú láti kópa nínú ìjíròrò àti ìdánwò ìró. Wàá nílò láti ṣe àfihàn àwọn ìró náà dáadáa fún àwọn akẹ́kọ̀ọ́.