Lesson Note on Èdè: Àmì Ohùn: Àmì Òkè, Àmì Àárin àti Àmì Ìsàlẹ̀ for SSS 2

Class: Senior Secondary School 2 (SS2 / SSS 2)
Term: 3rd Term
Week: 9
Age: 16 years
Duration: 45 minutes
Subject: Yoruba
Curriculum Theme: Èdè (Language)
Previous Lesson: Èdè: Òýkà Èdè Yorùbá: Kíkà 50–50000 àti Ìlò Òýkà.
Topic: ÈDÈ: Àmì Ohùn
Subject Matter: Èdè Yorùbá gẹ́gẹ́ bí èdè olóhùn, àwôn àmì ohùn nínú èdè Yorùbá, àmì òkè, àmì àárin, àmì ìsàlẹ̀, ọ̀rọ̀ onísípẹ́lì kan náà tí àmì yà sọ́tọ̀, fáwẹ́lì gẹ́gẹ́ bí ohun tí ó máa ń gba àmì, kọ́ńsónáýtì aránmú aṣẹsílẹ́bù

Specific Objectives

By the end of the lesson, pupils should be able to:

Cognitive Domain:

• Ṣe àlàyé èdè Yorùbá gẹ́gẹ́ bí èdè olóhùn.
• Dá àwọn oríṣi àmì ohùn mọ̀ nínú èdè Yorùbá.
• Mọ̀ pé fáwẹ́lì ni ó máa ń gba àmì ohùn.

Affective Domain:

• Gbádùn ìmúlò àmì ohùn fún ìtumọ̀ ọ̀rọ̀ tó tọ́.
• Kópa nínú ìjíròrò lórí ìwúlò àmì ohùn.

Psychomotor Domain:

• Kọ àwọn ọ̀rọ̀ tí ó ní àmì ohùn tó tọ́.
• Fi àpẹẹrẹ ọ̀rọ̀ hàn tí àmì ohùn yà sọ́tọ̀.

Social Domain:

• Jíròrò pẹ̀lú àwọn akẹ́kọ̀ọ́ ẹgbẹ́ lórí àwọn àmì ohùn.

Reference Materials

The following resources were used in planning this lesson:

• Senior Secondary Schools Education Curriculum
• State Unified Scheme of Work
• Aláwìíyé Yorùbá fún Ilé-Ẹ̀kọ́ Gíga SS2.
• https://www.yorubaforkids.com/yoruba-tone-marks/
• https://www.youtube.com/watch?v=F_7fPj0Fq1A

Instructional Materials

The teacher will teach this lesson with the aid of:

• Ọ̀wọ́ fífi ṣe àpèjúwe àmì náà
• Kádíbọ́ọ̀dù àfihàn àmì ohùn
• Pátákó ìkọ̀wé

Rationale for the Lesson

Láti jẹ́ kí àwọn akẹ́kọ̀ọ́ mọ ìwúlò àmì ohùn nínú èdè Yorùbá. Èyí yóò ràn wọ́n lọ́wọ́ láti mọ ọ̀rọ̀ tí wọ́n bá kà tàbí tí wọ́n bá fẹ́ kọ ní títọ́, kí wọ́n má baà ṣe àṣìṣe ìtumọ̀.

Prerequisite/Previous Knowledge

Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ ti ní ìmọ̀ ìpìlẹ̀ àwọn ọ̀rọ̀ Yorùbá àti bí a ṣe ń pè wọ́n.

Lesson Content/Board Summary

ÈDÈ YORÙBÁ: ÀMÌ OHÙN

Ìtumọ̀ Èdè Olóhùn

Èdè Yorùbá jẹ́ èdè olóhùn. Èyí túmọ̀ sí pé ìyípadà ohùn lórí fáwẹ́lì kan náà lè yí ìtumọ̀ ọ̀rọ̀ padà. Fún àpẹẹrẹ, ọ̀rọ̀ ‘oko’ lè túmọ̀ sí oríṣi nǹkan mẹ́ta nípasẹ̀ àmì ohùn.

Oríṣi Àmì Ohùn Mẹ́ta

Àwọn àmì ohùn mẹ́ta ni ó wà nínú èdè Yorùbá, wọ́n sì jẹ́ àwọn wọ̀nyí:

• Àmì Òkè (High Tone): Àmì yìí máa ń gbé ohùn sókè. Àmì rẹ̀ dà bíi ìlà kékeré tó lọ sókè láti apá ọ̀tún sí apá òsì (´).

  Àpẹẹrẹ: `óbe` (knife), `òkúta` (stone – nínú àbùdá kan)

• Àmì Àárín (Mid Tone): Àmì yìí máa ń jẹ́ kí ohùn wà ní àárín. Kò sí àmì kankan tí a fi ń tọ́ka sí àmì àárín nígbà gbogbo, bí kò bá sí àmì òkè tàbí ìsàlẹ̀ lórí fáwẹ́lì, àmì àárín ni ó wà níbẹ̀.

  Àpẹẹrẹ: `oko` (hoe), `ìwé` (book)

• Àmì Ìsàlẹ̀ (Low Tone): Àmì yìí máa ń sọ ohùn kalẹ̀. Àmì rẹ̀ dà bíi ìlà kékeré tó lọ sílẹ̀ láti apá ọ̀tún sí apá òsì (`).

  Àpẹẹrẹ: `òkò` (stone – gẹ́gẹ́ bí òkò tí a ń ju), `bàtà` (shoe)

Fáwẹ́lì Gẹ́gẹ́ Bí Ohun Tí Ó Máa Ń Gba Àmì

Nínú èdè Yorùbá, àwọn fáwẹ́lì (a, e, ẹ, i, o, ọ, u) ni ohun tí ó máa ń gba àmì ohùn. Kọ́ńsónáýtì kì í gba àmì ohùn, àyàfi kọ́ńsónáýtì aránmú aṣẹsílẹ́bù (syllabic nasals).

Kọ́ńsónáýtì Aránmú Aṣẹsílẹ́bù

Àwọn kọ́ńsónáýtì aránmú aṣẹsílẹ́bù bíi ‘n’ tàbí ‘m’ lè gba àmì ohùn. Wọ́n sábà máa ń wá ní ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rọ̀ tàbí sílẹ́bù.

Àpẹẹrẹ: `ń` (is), `ǹ` (negative particle), `m̀bọ̀` (coming)

Àwọn Ọ̀rọ̀ Onísípẹ́lì Kan Náà Tí Àmì Yà Sọ́tọ̀

Àmì ohùn ṣe pàtàkì nítorí ó lè yí ìtumọ̀ ọ̀rọ̀ padà pátápátá, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ìró àwọn ọ̀rọ̀ náà jọra.

Àpẹẹrẹ:

• `oko` (hoe) – Àmì àárín lórí àwọn fáwẹ́lì méjèèjì.
• `òkò` (stone) – Àmì ìsàlẹ̀ lórí ‘o’ àkọ́kọ́, àmì àárín lórí ‘o’ kejì.
• `ọkọ̀` (vehicle/husband) – Àmì ìsàlẹ̀ lórí ‘ọ’ àkọ́kọ́, àmì ìsàlẹ̀ lórí ‘ọ’ kejì.
• `bàtà` (shoe)
• `ibà` (fever)
• `ìbà` (respect)
• `àgbọn` (coconut)
• `agbọn` (basket)

Teaching Methods/Instructional Techniques

Discussion, Lecture, Demonstration, Question and Answer, Visual Aids

Instructional Procedures

Step 1: Introduction

Time: 5 minutes

Teaching Skill: Set Induction

Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò bẹ̀rẹ̀ ìdánilẹ́kọ̀ọ́ pẹ̀lú gbígbé ohùn sókè àti sílẹ̀ láti fi hàn bí ohùn ṣe máa ń yí ìtumọ̀ ọ̀rọ̀ padà. Fún àpẹẹrẹ, yóò sọ ‘oko’, ‘òkò’, ‘ọkọ̀’ láì lo àmì ohùn.

Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò tẹ́tí sílẹ̀, wọ́n á sì gbìyànjú láti sọ díẹ̀ lára àwọn ọ̀rọ̀ náà.

Learning Point: Ìdánilẹ́kọ̀ọ́ tuntun ti bẹ̀rẹ̀, wọ́n sì ti mọ̀ pé ohùn ṣe pàtàkì.

Step 2: Èdè Yorùbá gẹ́gẹ́ bí èdè olóhùn

Time: 7 minutes

Teaching Skill: Explanation/Definition

Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò ṣàlàyé pé èdè Yorùbá jẹ́ èdè olóhùn, èyí tó túmọ̀ sí pé ìyípadà ohùn lè yí ìtumọ̀ ọ̀rọ̀ padà. Yóò tọ́ka sí àwọn àpẹẹrẹ ìfọ̀rọ̀wánilẹ́nuwò.

Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò tẹ́tí sílẹ̀, wọ́n á sì béèrè ìbéèrè láti jẹ́ kí àlàyé náà yé wọn dáadáa.

Learning Point: Ìtumọ̀ èdè olóhùn yé àwọn akẹ́kọ̀ọ́, wọ́n sì mọ ìwúlò rẹ̀.

Step 3: Oríṣi àmì ohùn

Time: 8 minutes

Teaching Skill: Illustration/Classification

Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò ṣàlàyé àwọn oríṣi àmì ohùn mẹ́ta tó wà nínú èdè Yorùbá: Àmì òkè (´), Àmì àárín (kò ní àmì), àti Àmì ìsàlẹ̀ (`), pẹ̀lú àpẹẹrẹ lórí pátákó.

Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò kọ àwọn àmì náà sílẹ̀, wọ́n á sì fi àwọn àpẹẹrẹ hàn. Wọ́n yóò tún gbìyànjú láti sọ àwọn ọ̀rọ̀ náà pẹ̀lú ohùn tó tọ́.

Learning Point: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ mọ oríṣi àmì ohùn mẹ́ta àti àwọn àpẹẹrẹ wọn.

Step 4: Fáwẹ́lì gẹ́gẹ́ bí ohun tí ó máa ń gba àmì

Time: 7 minutes

Teaching Skill: Explanation/Focus

Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò fi hàn pé àwọn fáwẹ́lì (a, e, ẹ, i, o, ọ, u) ni ó máa ń gba àmì ohùn nínú ọ̀rọ̀ Yorùbá. Yóò lo àwọn àpẹẹrẹ láti fi àmì ohùn sí àwọn fáwẹ́lì.

Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò tẹ́tí sílẹ̀ dáadáa, wọ́n á sì tọ́ka sí àwọn fáwẹ́lì nínú àwọn ọ̀rọ̀ tí a kọ sórí pátákó.

Learning Point: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ mọ ibi tí àmì ohùn ti máa ń wà nínú ọ̀rọ̀.

Step 5: Ọ̀rọ̀ onísípẹ́lì kan náà tí àmì yà sọ́tọ̀

Time: 7 minutes

Teaching Skill: Demonstration/Comparison

Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò fi àpẹẹrẹ àwọn ọ̀rọ̀ tí wọ́n ní ìró kan náà ṣùgbọ́n tí àmì ohùn yà wọ́n sọ́tọ̀ hàn. Fun àpẹẹrẹ: `oko` (hoe), `òkò` (stone), `ọkọ̀` (vehicle/husband).

Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò ṣe àwọn àpẹẹrẹ tiwọn, wọ́n á sì sọ ìtumọ̀ wọn. Wọ́n yóò kọ àwọn àpẹẹrẹ náà sílẹ̀.

Learning Point: Ìyàtọ̀ ìtumọ̀ ọ̀rọ̀ nípasẹ̀ àmì ohùn yé àwọn akẹ́kọ̀ọ́.

Step 6: Kọ́ńsónáýtì aránmú aṣẹsílẹ́bù

Time: 3 minutes

Teaching Skill: Clarification

Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò ṣàlàyé nípa kọ́ńsónáýtì aránmú aṣẹsílẹ́bù (syllabic nasals) bíi ‘n’ tàbí ‘m’ tí wọ́n lè gba àmì ohùn. Fun àpẹẹrẹ: `ń` (is), `ǹ` (negative particle).

Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò kọ díẹ̀ lára àwọn àpẹẹrẹ yìí sílẹ̀, wọ́n á sì béèrè ìbéèrè fún àlàyé síwájú.

Learning Point: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ ní ìmọ̀ nípa kọ́ńsónáýtì aránmú aṣẹsílẹ́bù àti ohùn wọn.

Step 7: Evaluation/Review

Time: 5 minutes

Teaching Skill: Questioning/Assessment

Teacher’s Activity: The teacher evaluates the learning by asking the following questions:

1. Kí ni èdè olóhùn, kí sì ni àwọn àpẹẹrẹ rẹ̀?
2. Darúkọ àwọn oríṣi àmì ohùn mẹ́ta nínú èdè Yorùbá.
3. Fi àpẹẹrẹ mẹ́ta hàn níbi tí àmì ohùn ti yàtọ̀ síra nínú ọ̀rọ̀ kan náà.
4. Àwọn èdè wo ni ó máa ń gba àmì ohùn nínú èdè Yorùbá?

Pupils’ Activity: Pupils answer orally and in writing.

Learning Point: Pupils demonstrate understanding of the lesson.

Step 8: Conclusion

Time: 3 minutes

Teaching Skill: Summarization

Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò ṣe àtúnyẹ̀wò kókó ìdánilẹ́kọ̀ọ́ náà, ó á sì fún àwọn akẹ́kọ̀ọ́ ní iṣẹ́ ilé láti fi àmì ohùn sí àwọn ọ̀rọ̀ tí kò ní àmì.

Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò kọ iṣẹ́ ilé náà sílẹ̀, wọ́n á sì múra sílẹ̀ fún ìdánilẹ́kọ̀ọ́ tó kàn.

Learning Point: Ìdánilẹ́kọ̀ọ́ ti parí, àwọn akẹ́kọ̀ọ́ sì ti gba iṣẹ́ ilé.

Lesson Keywords

• Àmì Ohùn – Tone Mark
• Èdè Olóhùn – Tonal Language
• Àmì Òkè – High Tone Mark
• Àmì Àárín – Mid Tone Mark
• Àmì Ìsàlẹ̀ – Low Tone Mark
• Fáwẹ́lì – Vowel
• Kọ́ńsónáýtì Aránmú Aṣẹsílẹ́bù – Syllabic Nasal Consonant

Differentiation

Fún àwọn akẹ́kọ̀ọ́ tí kò yé dáadáa, olùkọ́ yóò fún wọn ní àkójọpọ̀ àwọn àpẹẹrẹ púpọ̀ síi, yóò sì tún ṣàlàyé àwọn àmì ohùn lóríṣi fún wọn. Fún àwọn akẹ́kọ̀ọ́ tó gbọ́n, olùkọ́ yóò rọ̀ wọ́n láti wá àwọn àpẹẹrẹ tó nira díẹ̀, wọ́n á sì kọ àwọn ìwé kúkúrú lórí ìwúlò àmì ohùn nínú èdè Yorùbá.

Note for teachers using this lesson plan

Olùkọ́ gbọ́dọ̀ tẹnumọ́ ìwúlò àmì ohùn nínú kíkọ àti kíkà èdè Yorùbá láti yẹra fún àṣìṣe ìtumọ̀. Ṣe àpèjúwe púpọ̀ síi fún àwọn akẹ́kọ̀ọ́, kí wọ́n lè mọ̀ ọ́n dáadáa.