Lesson Note on Èdè: Òrò Àyálò: Okùnfà àti Ìlànà Àfojúyá àti Àfetíyá for SSS 2

Class: Senior Secondary School 2 (SS2 / SSS 2)
Term: 3rd Term
Week: 3
Age: 16 years
Duration: 45 minutes
Subject: Yoruba
Curriculum Theme: Èdè (Language)
Previous Lesson: Àṣà: Ìranra-Ẹni-Lọ́wọ́: Èsúsú Àjô àti Ẹgbẹ́ Aláfọ̀wösowöpõ.
Topic: ÈDÈ: Õrõ Àyálò
Subject Matter: Àlàyé lórí òrò àyálò, òfin tí ó dé òrò àyálò, okùnfà òrò àyálò, ẹ̀sìn gẹ́gẹ́ bí okùnfà, ètò òrò-ajé gẹ́gẹ́ bí okùnfà, ìlànà òrò àyálò àfojúyá, ìlànà òrò àyálò àfetíyá, àpẹẹrẹ ìmúlò.

Specific Objectives

By the end of the lesson, pupils should be able to:

Cognitive Domain:

• Ṣàlàyé ohun tí òrò àyálò jẹ́.
• Sọ àwọn okùnfà tí ó máa ń mú kí ọ̀rọ̀ àyálò wọlé sí èdè.
• Ṣàlàyé àwọn òfin tí ó dé lílò òrò àyálò.

Affective Domain:

• Fẹ́ràn lílò àwọn ọ̀rọ̀ àyálò ní ọ̀nà tó tọ́.
• Mọyì ipa tí àwọn èdè mìíràn ń kó nínú ìdàgbàsókè èdè Yorùbá.

Psychomotor Domain:

• Lo àwọn ọ̀rọ̀ àyálò dáradára nínú gbólóhùn.
• Kọ àwọn àpẹẹrẹ òrò àyálò sílẹ̀.

Social Domain:

• Ṣe àṣàrò pẹ̀lú àwọn ẹlẹgbẹ́ lórí bí a ṣe ń lo òrò àyálò láwùjọ.

Reference Materials

The following resources were used in planning this lesson:

• Senior Secondary Schools Education Curriculum
• State Unified Scheme of Work
• Yorùbá Tó Péye fún Ilé-Ẹ̀kọ́ Gírámà Agbàgbò (SSS 2)
• Adébáyọ̀, Ọ. (2010). Ìmọ̀ Èdè àti Àṣà Yorùbá fún Ilé-Ẹ̀kọ́ Gírámà Agbàgbò. Ibadan: University Press PLC.
• https://www.waecdirect.org
• https://www.neco.gov.ng

Instructional Materials

The teacher will teach this lesson with the aid of:

• Pátákó ìkọ̀wé
• Kádíbọ́ọ̀dù àfihàn òrò àyálò

Rationale for the Lesson

Èkó yìí ṣe pàtàkì nítorí yóò jẹ́ kí àwọn akẹ́kọ̀ọ́ lóye bí àwọn èdè ṣe máa ń yá ọ̀rọ̀ lára ara wọn. Yóò tún ràn wọ́n lọ́wọ́ láti lo àwọn ọ̀rọ̀ àyálò dáradára nínú ìbánisọ̀rọ̀ wọn lójoojúmọ́ láìṣe àṣìṣe.

Prerequisite/Previous Knowledge

Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yẹ kí ó ti ní ìmọ̀ ìpìlẹ̀ nípa gírámà Yorùbá, pẹ̀lú àwọn apá ọ̀rọ̀ àti bí a ṣe ń fi àwọn ọ̀rọ̀ kọ gbólóhùn.

Lesson Content/Board Summary

ÕRÕ ÀYÁLÒ

Kí ni Õrõ Àyálò?

Õrõ àyálò jẹ́ ọ̀rọ̀ tí a yá láti inú èdè mìíràn tí a sì mú wá sí èdè wa, tí a sì ti fi sílẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ọ̀kan lára àwọn ọ̀rọ̀ tí a ń lò nínú èdè wa. Wọ́n jẹ́ àbájáde ìbásepọ̀ láàrin àwọn èdè àti àṣà oríṣiríṣi.

Àwọn Òfin tí ó dé Õrõ Àyálò

Àwọn òfin wọ̀nyí ni ó ń darí bí a ṣe ń lo àwọn ọ̀rọ̀ àyálò nínú èdè Yorùbá:

• Kí ọ̀rọ̀ náà bá ìró àti ètò gbólóhùn èdè Yorùbá mu.
• Kí ìtumọ̀ rẹ̀ má yí padà pátápátá láti èdè tí a ti yá a wá.
• Kí ó lè rọrùn fún àwọn ènìyàn láti gbọ́, láti sọ, àti láti lò.
• Wọ́n sábà máa ń yí ìwé àti ìró wọn padà díẹ̀ láti bá èdè tí wọ́n wọlé sí mu.

Okùnfà Õrõ Àyálò

Ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìdí ló wà tí èdè kan fi ń yá ọ̀rọ̀ láti inú èdè mìíràn. Àwọn okùnfà wọ̀nyí ni:

• Ẹ̀sìn: Ìwọlé àwọn ẹ̀sìn bíi Kìrìsìtẹ́ẹ́nì àti Mùsùlùmí ti mú ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọ̀rọ̀ tuntun wá. Àpẹẹrẹ: Àlùfáà (lati Arabic), Ìjọ (lati English ‘church’), Àdúrà (lati Arabic).
• Ètò Ọ̀rọ̀-Ajé àti Ìṣòwò: Ìjẹ́mẹ́jẹ́ àti ìṣòwò láàrin àwọn orílẹ̀-èdè àti àwọn ènìyàn máa ń mú kí àwọn ọ̀rọ̀ tí ó jẹmọ́ òwò wọlé sí èdè. Àpẹẹrẹ: Káràkù (lati English ‘market’), Sídì (lati English ‘shilling’), Bánkì (lati English ‘bank’).
• Ìwé Kíkà àti Ẹ̀kọ́: Ìgbàgbọ́ nínú ẹ̀kọ́ àti ìwé kíkà máa ń mú àwọn ọ̀rọ̀ tuntun wá. Àpẹẹrẹ: Kọ́líìjì (lati English ‘college’), Fásítì (lati English ‘university’), Ilé-ìwé (lati English ‘school’).
• Ìmọ̀ Ẹ̀rọ àti Ìṣẹ̀dá Tuntun: Àwọn nǹkan tuntun tí ó bá dé, tí kò ní orúkọ tẹ́lẹ̀ nínú èdè, máa ń ní orúkọ tiwọn. Àpẹẹrẹ: Tẹlifíṣọ̀n (lati English ‘television’), Ráàdíò (lati English ‘radio’), Kọ̀ǹpútà (lati English ‘computer’).
• Ìgbé ayé àti Àṣà: Ìbásepọ̀ pẹ̀lú àwọn àṣà àti ìgbé ayé àwọn ènìyàn mìíràn máa ń ní ipa lórí èdè. Àpẹẹrẹ: Fúlàwà (lati English ‘flower’), Kéèkì (lati English ‘cake’).

Ìlànà Õrõ Àyálò Àfojúyá àti Àfetíyá

Àwọn ìlànà méjì pàtàkì ló wà fún bí ọ̀rọ̀ àyálò ṣe ń wọlé sí èdè:

• Àfojúyá (Orthographic Loan): Èyí ni àwọn ọ̀rọ̀ tí a yá tí a sì yí ìwé rẹ̀ padà láti bá ìlànà ìkọ̀wé èdè Yorùbá mu.

  Àpẹẹrẹ:

  • English: “Flower” → Yorùbá: Fúlàwà
  • English: “Book” → Yorùbá: Búkù
  • English: “Ball” → Yorùbá: Bọ́ọ̀lù
• Àfetíyá (Phonological Loan): Èyí ni àwọn ọ̀rọ̀ tí a yá tí a sì yí ìró rẹ̀ padà láti bá èdè Yorùbá mu, ṣùgbọ́n tí a kò yí ìwé rẹ̀ padà pátápátá.

  Àpẹẹrẹ:

  • English: “Tea” → Yorùbá: Tíì
  • English: “Cake” → Yorùbá: Kéèkì
  • English: “Bread” → Yorùbá: Búrẹ́dì

Àpẹẹrẹ Ìmúlò Õrõ Àyálò

Àwọn àpẹẹrẹ wọ̀nyí fi bí a ṣe ń lo àwọn ọ̀rọ̀ àyálò nínú gbólóhùn hàn:

• Òrò àyálò láti èdè Gẹ̀ẹ́sì:
  • Ọmọ náà ń gbá bọ́ọ̀lù.
  • Olùkọ́ náà kọ́ wa lẹ́kọ̀ọ́ lórí kọ̀ǹpútà.
• Òrò àyálò láti èdè Haúsá:
  • Alágbàfọ̀ náà wá fọ aṣọ wa.
  • Mo rà àkàrà je ní ọjà.
• Òrò àyálò láti èdè Árábíìkì:
  • Àlùfáà náà ń ṣe àdúrà.
  • Wọ́n lọ sí mọ́sálásí láti lọ gbàdúrà.

Teaching Methods/Instructional Techniques

Discussion, Lecture, Demonstration, Question and Answer, Visual Aids

Instructional Procedures

Step 1: Introduction

Time: 5 minutes
Teaching Skill: Set Induction
Teacher’s Activity: Olùkọ́ kí àwọn akẹ́kọ̀ọ́, ó sì béèrè nípa ẹ̀kọ́ tí wọ́n kọ́ ní ìgbà ìkẹyìn. Lẹ́yìn náà, ó fi ọgbọ́n mú wọn wọ inú ẹ̀kọ́ tuntun nípa bíbá wọn sọ̀rọ̀ nípa àwọn ọ̀rọ̀ tí wọ́n gbọ́ tí kò jẹ́ ti Yorùbá níṣaaju.
Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ dáhùn ìbéèrè olùkọ́, wọ́n sì tún sọ àwọn àpẹẹrẹ ọ̀rọ̀ tí wọ́n mọ̀.
Learning Point: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ rántí ẹ̀kọ́ àtijọ́, wọ́n sì múra sílẹ̀ fún ẹ̀kọ́ tuntun.

Step 2: Àlàyé Lórí Õrõ Àyálò

Time: 7 minutes
Teaching Skill: Ìṣàlàyé
Teacher’s Activity: Olùkọ́ ṣàlàyé kíkún lórí ohun tí òrò àyálò jẹ́, ó sì fi àwọn àpẹẹrẹ hàn lórí pátákó.
Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ tẹ́tí sí àlàyé olùkọ́, wọ́n sì kọ àwọn kókó pàtàkì sílẹ̀.
Learning Point: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ lóye ìtumọ̀ òrò àyálò.

Step 3: Àwọn Òfin tí ó dé Õrõ Àyálò

Time: 7 minutes
Teaching Skill: Ìṣàlàyé àti Ìfihàn
Teacher’s Activity: Olùkọ́ ṣàlàyé àwọn òfin tí ó máa ń darí lílò òrò àyálò, ó sì fi àpẹẹrẹ àwọn ọ̀rọ̀ tó tọ́ àti èyí tí kò tọ́ hàn.
Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ tẹ́tí sílẹ̀, wọ́n sì béèrè ìbéèrè fún ìjúwe síwájú.
Learning Point: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ mọ àwọn òfin tí ó máa ń darí lílò òrò àyálò.

Step 4: Okùnfà Õrõ Àyálò

Time: 7 minutes
Teaching Skill: Ìṣàlàyé/Ìbéèrè
Teacher’s Activity: Olùkọ́ ṣàlàyé àwọn okùnfà pàtàkì tí ó máa ń mú kí ọ̀rọ̀ àyálò wọlé sí èdè, bíi ẹ̀sìn, ètò ọ̀rọ̀-ajé, àti ẹ̀kọ́, ó sì tún fi àpẹẹrẹ sí.
Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ tẹ́tí sílẹ̀, wọ́n sì sọ àwọn okùnfà mìíràn tí wọ́n bá mọ̀.
Learning Point: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ mọ àwọn okùnfà oríṣiríṣi tí ó máa ń mú kí ọ̀rọ̀ àyálò wọlé sí èdè.

Step 5: Ìlànà Õrõ Àyálò Àfojúyá àti Àfetíyá

Time: 6 minutes
Teaching Skill: Ìṣàlàyé/Ìfihàn
Teacher’s Activity: Olùkọ́ ṣàlàyé ìlànà àfojúyá àti àfetíyá nínú òrò àyálò pẹ̀lú àwọn àpẹẹrẹ tí ó yàtọ̀.
Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ kọ àwọn ìlànà náà sílẹ̀, wọ́n sì fi àpẹẹrẹ ara wọn kún un.
Learning Point: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ lóye ìyàtọ̀ láàrin àfojúyá àti àfetíyá nínú òrò àyálò.

Step 6: Àpẹẹrẹ Ìmúlò

Time: 5 minutes
Teaching Skill: Ìfihàn/Ìdánilẹ́kọ̀ọ́
Teacher’s Activity: Olùkọ́ fi àpẹẹrẹ ìmúlò òrò àyálò hàn nínú gbólóhùn oríṣiríṣi, ó sì tún tọ́ àwọn akẹ́kọ̀ọ́ sọ́nà láti ṣe tiwọn.
Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ ṣe àwọn gbólóhùn tiwọn pẹ̀lú òrò àyálò.
Learning Point: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ mọ bí a ṣe ń lo òrò àyálò dáradára nínú gbólóhùn.

Step 7: Evaluation/Review

Time: 5 minutes
Teaching Skill: Questioning/Assessment
Teacher’s Activity: The teacher evaluates the learning by asking the following questions:

1. Kí ni òrò àyálò?
2. Sọ okùnfà méjì tí ó máa ń mú kí ọ̀rọ̀ àyálò wọlé sí èdè.
3. Fi àfojúyá àti àfetíyá hàn nínú lílò òrò àyálò.
4. Fun àpẹẹrẹ òrò àyálò méjì láti èdè Gẹ̀ẹ́sì àti méjì láti èdè Haúsá.

Pupils’ Activity: Pupils answer orally and in writing.

Learning Point: Pupils demonstrate understanding of the lesson.

Step 8: Conclusion

Time: 3 minutes
Teaching Skill: Summary
Teacher’s Activity: Olùkọ́ ṣe àkójọpọ̀ ẹ̀kọ́ náà, ó sì fún àwọn akẹ́kọ̀ọ́ ní iṣẹ́ ilé láti wa àwọn àpẹẹrẹ òrò àyálò mìíràn.
Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ kọ iṣẹ́ ilé sílẹ̀, wọ́n sì dúpẹ́ lọ́wọ́ olùkọ́.
Learning Point: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ fi ẹ̀kọ́ náà sọ́kàn, wọ́n sì gbèrò láti tẹ̀síwájú nínú ẹ̀kọ́ náà.

Lesson Keywords

• Õrõ Àyálò – Àwọn ọ̀rọ̀ tí a yá láti inú èdè mìíràn.
• Okùnfà – Ìdí tí nǹkan fi ṣẹlẹ̀.
• Àfojúyá – Ìlànà tí a yí ìwé ọ̀rọ̀ àyálò padà.
• Àfetíyá – Ìlànà tí a yí ìró ọ̀rọ̀ àyálò padà.

Differentiation

Fún àwọn akẹ́kọ̀ọ́ tí wọ́n yára lóye, olùkọ́ yóò fún wọn ní àwọn iṣẹ́ tó ní ìpèníjà síwájú, bíi wíwa àwọn òrò àyálò láti inú àwọn èdè mìíràn yàtọ̀ sí èdè Gẹ̀ẹ́sì. Fún àwọn tí kò tíì lóye dáradára, olùkọ́ yóò tún ṣàlàyé àwọn kókó pàtàkì, yóò sì fi àwọn àpẹẹrẹ tó rọrùn hàn. Olùkọ́ yóò tún lò àwọn àwòrán àti àwọn ohun èlò mìíràn láti jẹ́ kí ẹ̀kọ́ náà rọrùn fún gbogbo wọn.

Note for teachers using this lesson plan

Olùkọ́ gbọ́dọ̀ ríi dájú pé òun ṣàlàyé gbogbo kókó ẹ̀kọ́ dáradára, ó sì fún àwọn akẹ́kọ̀ọ́ ní ààyè láti béèrè ìbéèrè. Kí olùkọ́ lo àwọn àpẹẹrẹ tó wà ní àyíká àwọn akẹ́kọ̀ọ́ láti jẹ́ kí ẹ̀kọ́ náà wuni lórí. Kí olùkọ́ tún fún wọn