Ìśêdá Õrõ-Orúkô (L2) for JSS 3

Class: JSS 3
Term: First Term
Week: 11
Age: 14 years
Duration: 45 minutes
Subject: Yoruba
Curriculum Theme: Ìlò Èdè
Previous Lesson: Òwò Śíśe àti Ìpolówó Ôjà (L2)
Topic: Èdè: Ìṣẹ̀dá Ọ̀rọ̀-Orúkọ
Subject Matter: Kí ni ọ̀rọ̀-orúkọ?; Oríṣi ọ̀rọ̀-orúkọ méjì: àìṣẹ̀dá àti èyí tí a ṣẹ̀dá pẹ̀lú àpẹẹrẹ.; Àlàyé kíkún lórí oríṣiríṣi ọ̀nà ìṣẹ̀dá ọ̀rọ̀-orúkọ pẹ̀lú àpẹẹrẹ.

Specific Objectives

By the end of the lesson, pupils/students should be able to:

Cognitive Domain

• Ṣàlàyé ohun tí Ọ̀rọ̀-Orúkọ jẹ́.
• Ṣàlàyé oríṣi ọ̀rọ̀-orúkọ méjì: àìṣẹ̀dá àti èyí tí a ṣẹ̀dá.
• Ṣàlàyé oríṣiríṣi ọ̀nà ìṣẹ̀dá ọ̀rọ̀-orúkọ pẹ̀lú àpẹẹrẹ.

Affective Domain

• Fi ìfẹ́ hàn sí kíkọ́ àti lílò èdè Yorùbá dáradára.
• Kópa nínú ìjíròrò lórí ìṣẹ̀dá ọ̀rọ̀-orúkọ.

Psychomotor Domain

• Kọ àwọn àpẹẹrẹ ọ̀rọ̀-orúkọ àìṣẹ̀dá àti èyí tí a ṣẹ̀dá.
• Dá ọ̀rọ̀-orúkọ tuntun láti inú àwọn ọ̀rọ̀-ìṣe tàbí ọ̀rọ̀-àpèjúwe.

Reference Materials

The following resources were used in planning this lesson:

• 2014 9 Years Basic Education Curriculum
• Relevant State Unified Scheme of Work
• FCT ERC/NAPPS Scheme of work

Instructional Materials

The teacher will teach this lesson with the aid of:

• Bíìdì funfun (Whiteboard)
• Àmìkọ (Markers)
• Àtẹ ìkọ́ni tí ó ní àwọn àpẹẹrẹ ọ̀rọ̀-orúkọ oríṣiríṣi (Chart showing various noun examples)
• Ìwé àkọsílẹ̀ àwọn akẹ́kọ̀ọ́ (Students’ notebooks)

Rationale for the Lesson

Ẹ̀kọ́ yìí ṣe pàtàkì nítorí pé ó jẹ́ kí àwọn akẹ́kọ̀ọ́ lóye ìpìlẹ̀ ìṣẹ̀dá ọ̀rọ̀ nínú èdè Yorùbá. Ó máa ràn wọ́n lọ́wọ́ láti mọ bí a ṣe ń dá ọ̀rọ̀-orúkọ tuntun, èyí tí yóò mú kí wọ́n ní agbára láti fi èdè Yorùbá sọ̀rọ̀ àti kọ̀wé dáradára.

Prerequisite/Previous Knowledge

Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ ti ní ìmọ̀ díẹ̀ nípa àwọn apá ọ̀rọ̀ nínú èdè Yorùbá, pàápàá jù lọ, wọ́n ti mọ díẹ̀ nípa ohun tí ọ̀rọ̀-orúkọ jẹ́ àti àwọn àpẹẹrẹ rẹ̀ kékeré.

Lesson Content/Board Summary

Èdè: Ìṣẹ̀dá Ọ̀rọ̀-Orúkọ

Kí Ni Ọ̀rọ̀-Orúkọ?

Ọ̀rọ̀-orúkọ jẹ́ ọ̀rọ̀ tí a fi ń tọ́ka sí orúkọ ènìyàn, ẹranko, nǹkan, ibi, èrò, tàbí ìṣẹ̀lẹ̀. Ó lè jẹ́ orúkọ àkànṣe tàbí orúkọ gbogbogbò.

Àpẹẹrẹ:

1. Ènìyàn: Ọmọ, baba, ìyá, Dúpẹ́, Adé.
2. Ẹranko: Ajá, ẹlẹ́dẹ̀, akọmalúù, eku.
3. Nǹkan: Òkúta, tábìlì, ìwé, omi.
4. Ibi: Ilé, ọjà, ìlú, Abújà.
5. Èrò/Ìṣẹ̀lẹ̀: Ìfẹ́, ìbínú, ìgbàgbọ́, ìrìn.

Oríṣi Ọ̀rọ̀-Orúkọ Méjì

Ọ̀rọ̀-orúkọ pín sí oríṣi méjì pàtàkì nípa ìṣẹ̀dá rẹ̀:

Ọ̀rọ̀-Orúkọ Àìṣẹ̀dá

Ìwọ̀nyí jẹ́ àwọn ọ̀rọ̀-orúkọ tí kò ní àfikún tàbí ìyọkúrò lára wọn. Wọ́n jẹ́ ọ̀rọ̀-ìpìlẹ̀ tí a kò lè pín sí wẹ́wẹ́ mọ́ láti mọ ìtumọ̀ wọn. Wọ́n wà ní bẹ́ẹ̀ láti ìbẹ̀rẹ̀.

Àpẹẹrẹ:

1. Omi
2. Ilé
3. Ènìyàn
4. Òkúta
5. Ọjà
6. Orí
7. Ẹsẹ̀

Ọ̀rọ̀-Orúkọ Tí A Ṣẹ̀dá

Ìwọ̀nyí jẹ́ àwọn ọ̀rọ̀-orúkọ tí a ṣẹ̀dá tàbí tí a dá sí pẹ̀lú àfikún àwọn àrokọ (prefixes) tàbí àwọn àmúwá (suffixes) lára ọ̀rọ̀-ìpìlẹ̀. Wọ́n lè jẹ́ láti inú ọ̀rọ̀-ìṣe, ọ̀rọ̀-àpèjúwe, tàbí àwọn ọ̀rọ̀ mìíràn.

Àpẹẹrẹ:

1. Ìgbàgbọ́ (láti inú gbàgbọ́)
2. Òṣèlú (láti inú ṣe-òṣèlú)
3. Alágbẹ̀dẹ (láti inú ẹni tí ó ń gbẹ̀dẹ)
4. Ìrìn (láti inú rìn)
5. Àṣeyọrí (láti inú ṣe-yọrí)

Oríṣiríṣi Ọ̀nà Ìṣẹ̀dá Ọ̀rọ̀-Orúkọ

Ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọ̀nà ni a lè gbà dá ọ̀rọ̀-orúkọ nínú èdè Yorùbá:

Ìṣẹ̀dá Láti Inú Ọ̀rọ̀-Ìṣe

Ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọ̀rọ̀-orúkọ ni a lè dá láti inú ọ̀rọ̀-ìṣe nípa fífi àrokọ “ì-” tàbí “à-” sí iwájú ọ̀rọ̀-ìṣe náà.

Àpẹẹrẹ:

1. Rìn (ọ̀rọ̀-ìṣe) → Ìrìn (ọ̀rọ̀-orúkọ)
2. Jẹ (ọ̀rọ̀-ìṣe) → Ìjẹ (ọ̀rọ̀-orúkọ)
3. Kọ (ọ̀rọ̀-ìṣe) → Àkọsílẹ̀ (ọ̀rọ̀-orúkọ)
4. Ṣe (ọ̀rọ̀-ìṣe) → Àṣe (ọ̀rọ̀-orúkọ)
5. Gbàgbọ́ (ọ̀rọ̀-ìṣe) → Ìgbàgbọ́ (ọ̀rọ̀-orúkọ)

Ìṣẹ̀dá Láti Inú Ọ̀rọ̀-Àpèjúwe

A lè dá ọ̀rọ̀-orúkọ láti inú ọ̀rọ̀-àpèjúwe nípa fífi àrokọ “ì-” tàbí “à-” sí iwájú wọn tàbí nípa lílò àwọn ọ̀nà mìíràn.

Àpẹẹrẹ:

1. Rere (ọ̀rọ̀-àpèjúwe) → Ìwà-rere (ọ̀rọ̀-orúkọ)
2. Búburú (ọ̀rọ̀-àpèjúwe) → Ìwà-búburú (ọ̀rọ̀-orúkọ)
3. Púpà (ọ̀rọ̀-àpèjúwe) → Àwọ̀-púpà (ọ̀rọ̀-orúkọ)

Ìṣẹ̀dá Láti Inú Ọ̀rọ̀-Orúkọ Míì (Ìṣọ̀kan Ọ̀rọ̀-Orúkọ)

A lè dá ọ̀rọ̀-orúkọ tuntun nípa fífi ọ̀rọ̀-orúkọ méjì tàbí jù bẹ́ẹ̀ lọ pọ̀.

Àpẹẹrẹ:

1. Ọmọ + Omi → Ọmọ-omi (Ẹja)
2. Ọmọ + Ọdún → Ọmọdún (Ọdún kan)
3. Ọmọ + Ọba → Ọmọba (Ọmọ ọba)
4. Agbára + Jíjẹ → Agbára-jíjẹ (Àgbáyé)

Ìṣẹ̀dá Láti Inú Ọ̀rọ̀-Àpọ́nlé (Àwọn tí a fi ‘Alá-‘ dá)

A lè dá ọ̀rọ̀-orúkọ nípa fífi àrokọ “Alá-” sí iwájú ọ̀rọ̀-orúkọ mìíràn láti tọ́ka sí ẹni tí ó ni, tàbí tí ó ń ṣe nǹkan náà.

Àpẹẹrẹ:

1. Alá + Ìṣu → Aláìṣu (Ẹni tí ó ni ìṣu)
2. Alá + Àgbẹ̀dẹ → Alágbẹ̀dẹ (Ẹni tí ó ń gbẹ̀dẹ)
3. Alá + Ṣọ̀bù → Aláṣọ̀bù (Oníṣòwò)
4. Alá + Ọbẹ̀ → Aláwọ̀bẹ̀ (Ẹni tí ó ń ta ọbẹ̀)

Teaching Methods/Instructional Techniques

Ìjíròrò, Ìṣàlàyé, Ìdánilẹ́kọ̀ọ́, Ìbéèrè àti Ìdáhùn, Ìṣàfihàn.

Instructional Procedures

Step 1: Introduction

Time: 5 minutes

Teaching Skill: Ìṣàlàyé/Ìbéèrè

Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò bẹ̀rẹ̀ ẹ̀kọ́ náà nípa bíbá àwọn akẹ́kọ̀ọ́ sọ̀rọ̀ nípa àwọn apá ọ̀rọ̀ tí wọ́n ti kọ́ tẹ́lẹ̀. Yóò béèrè pé “Kí ni ọ̀rọ̀-orúkọ?” àti “Ẹ fún mi ní àpẹẹrẹ díẹ̀.” Lẹ́yìn náà, yóò fi ìṣẹ̀dá ọ̀rọ̀-orúkọ hàn wọ́n gẹ́gẹ́ bí àkóónú ẹ̀kọ́ tuntun.

Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò dáhùn àwọn ìbéèrè olùkọ́, wọn yóò sì tẹ́tí sílẹ̀ dáradára sí ìfárakọ́ṣe ẹ̀kọ́ tuntun.

Learning Point: Ìfárakọ́ṣe ẹ̀kọ́ tuntun

Step 2: Kí Ni Ọ̀rọ̀-Orúkọ?

Time: 8 minutes

Teaching Skill: Ìṣàlàyé/Ìṣàfihàn

Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò ṣàlàyé ohun tí ọ̀rọ̀-orúkọ jẹ́ pẹ̀lú àwọn àpẹẹrẹ oríṣiríṣi ènìyàn, ẹranko, nǹkan, ibi, àti èrò. Yóò kọ àwọn àpẹẹrẹ wọ̀nyí sí orí bíìdì funfun.

Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò tẹ́tí sílẹ̀, wọn yóò sì kọ àwọn àpẹẹrẹ náà sílẹ̀. Wọn yóò tún ṣe àfikún àwọn àpẹẹrẹ tiwọn.

Learning Point: Ìtumọ̀ ọ̀rọ̀-orúkọ

Step 3: Oríṣi Ọ̀rọ̀-Orúkọ: Àìṣẹ̀dá

Time: 7 minutes

Teaching Skill: Ìṣàlàyé/Ìjíròrò

Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò ṣàlàyé nípa ọ̀rọ̀-orúkọ àìṣẹ̀dá, yóò sì fi àwọn àpẹẹrẹ hàn wọ́n. Yóò jẹ́ kí wọ́n mọ̀ pé àwọn ọ̀rọ̀ wọ̀nyí jẹ́ ọ̀rọ̀-ìpìlẹ̀ tí a kò lè pín sí wẹ́wẹ́ mọ́.

Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò tẹ́tí sílẹ̀, wọn yóò sì gbìyànjú láti mọ àwọn àpẹẹrẹ ọ̀rọ̀-orúkọ àìṣẹ̀dá mìíràn.

Learning Point: Àlàyé ọ̀rọ̀-orúkọ àìṣẹ̀dá

Step 4: Oríṣi Ọ̀rọ̀-Orúkọ: Tí A Ṣẹ̀dá

Time: 7 minutes

Teaching Skill: Ìṣàlàyé/Ìṣàfihàn

Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò ṣàlàyé nípa ọ̀rọ̀-orúkọ tí a ṣẹ̀dá, yóò sì fi àwọn àrokọ àti àmúwá tí a fi ń dá wọn hàn wọ́n. Yóò fi àwọn àpẹẹrẹ tó yè kooro hàn wọ́n.

Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò tẹ́tí sílẹ̀, wọn yóò sì gbìyànjú láti dá àwọn ọ̀rọ̀-orúkọ tí a ṣẹ̀dá mìíràn.

Learning Point: Àlàyé ọ̀rọ̀-orúkọ tí a ṣẹ̀dá

Step 5: Oríṣiríṣi Ọ̀nà Ìṣẹ̀dá Ọ̀rọ̀-Orúkọ (Láti Ọ̀rọ̀-Ìṣe àti Ọ̀rọ̀-Àpèjúwe)

Time: 6 minutes

Teaching Skill: Ìṣàlàyé/Ìṣàfihàn

Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò ṣàlàyé oríṣiríṣi ọ̀nà ìṣẹ̀dá ọ̀rọ̀-orúkọ, pẹ̀lú àfiyèsí pàtàkì sí ìṣẹ̀dá láti inú ọ̀rọ̀-ìṣe (fífi ‘ì-‘ tàbí ‘à-‘ síwájú) àti ọ̀rọ̀-àpèjúwe. Yóò kọ àwọn àpẹẹrẹ sí orí bíìdì.

Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò kọ àwọn àpẹẹrẹ sílẹ̀, wọn yóò sì gbìyànjú láti dá ọ̀rọ̀-orúkọ tuntun láti inú ọ̀rọ̀-ìṣe tàbí ọ̀rọ̀-àpèjúwe.

Learning Point: Ọ̀nà ìṣẹ̀dá ọ̀rọ̀-orúkọ

Step 6: Oríṣiríṣi Ọ̀nà Ìṣẹ̀dá Ọ̀rọ̀-Orúkọ (Ìṣọ̀kan àti Alá-)

Time: 4 minutes

Teaching Skill: Ìṣàlàyé/Ìṣàfihàn

Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò tẹ̀síwájú láti ṣàlàyé àwọn ọ̀nà ìṣẹ̀dá ọ̀rọ̀-orúkọ mìíràn bí ìṣọ̀kan ọ̀rọ̀-orúkọ àti lílò “Alá-“. Yóò fi àwọn àpẹẹrẹ tó yẹ hàn wọ́n.

Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò tẹ́tí sílẹ̀, wọn yóò sì kópa nínú ìdánilẹ́kọ̀ọ́ nípa fífi àwọn àpẹẹrẹ tiwọn kún un.

Learning Point: Àpẹẹrẹ àti ìdánilẹ́kọ̀ọ́

Step 7: Evaluation/Review

Time: 5 minutes

Teaching Skill: Questioning/Assessment

Teacher’s Activity: The teacher evaluates the learning by asking the following questions:

1. Kí ni ọ̀rọ̀-orúkọ?
2. Sọ oríṣi ọ̀rọ̀-orúkọ méjì tí a kọ́ lónìí.
3. Fún mi ní àpẹẹrẹ méjì fún ọ̀rọ̀-orúkọ àìṣẹ̀dá.
4. Fún mi ní àpẹẹrẹ méjì fún ọ̀rọ̀-orúkọ tí a ṣẹ̀dá.
5. Sọ ọ̀nà méjì tí a fi ń dá ọ̀rọ̀-orúkọ.

Pupils’ Activity: Pupils answer orally and in writing.

Learning Point: Ìgbéléwọ̀n ẹ̀kọ́

Step 8: Note-Taking

Time: 4 minutes

Teaching Skill: Guided Writing

Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò tọ́ àwọn akẹ́kọ̀ọ́ sí bí wọ́n ṣe máa kọ àwọn àkọsílẹ̀ pàtàkì tí ó wà lórí bíìdì funfun sí inú ìwé wọn. Yóò rí i dájú pé wọ́n kọ ọ́ dáradára.

Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò kọ àkọsílẹ̀ náà sí inú ìwé wọn pẹ̀lú àfiyèsí.

Learning Point: Kíkọ àkọsílẹ̀

Step 9: Conclusion

Time: 4 minutes

Teaching Skill: Ìparí ẹ̀kọ́

Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò ṣe àtúnyẹ̀wò kúkúrú lórí gbogbo ohun tí a kọ́ nípa ìṣẹ̀dá ọ̀rọ̀-orúkọ. Yóò tún rọ àwọn akẹ́kọ̀ọ́ láti máa lo àwọn ọ̀rọ̀-orúkọ tí a kọ́ dáradára nínú ìsọ̀rọ̀ àti ìkọ̀wé wọn.

Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò tẹ́tí sílẹ̀, wọn yóò sì fi ọpẹ́ hàn fún ẹ̀kọ́ náà.

Learning Point: Ìparí ẹ̀kọ́

Continuous Assessment/Further Study

Type: Homework

Instruction: Ẹ dá àwọn ọ̀rọ̀-orúkọ méjì-méjì láti inú àwọn ọ̀rọ̀ wọ̀nyí, kí ẹ sì fi wọ́n sínú gbólóhùn.

1. Kọ (ọ̀rọ̀-ìṣe)
2. Ṣe (ọ̀rọ̀-ìṣe)
3. Rere (ọ̀rọ̀-àpèjúwe)
4. Búburú (ọ̀rọ̀-àpèjúwe)
5. Omi (ọ̀rọ̀-orúkọ)

Lesson Keywords

• Ọ̀rọ̀-Orúkọ – Ọ̀rọ̀ tí a fi ń tọ́ka sí orúkọ ènìyàn, ẹranko, nǹkan, ibi, tàbí èrò.
• Ìṣẹ̀dá – Ọ̀nà tàbí bí a ṣe ń dá nǹkan sí.
• Àìṣẹ̀dá – Èyí tí a kò dá sí, tí ó jẹ́ ọ̀rọ̀-ìpìlẹ̀.
• Tí a ṣẹ̀dá – Èyí tí a dá sí pẹ̀lú àfikún àrokọ tàbí àmúwá.
• Àrokọ – Lẹ́tà tàbí àmì tí a fi sí iwájú ọ̀rọ̀ láti yí ìtumọ̀ rẹ̀ padà.

Differentiation

Fún àwọn akẹ́kọ̀ọ́ tí wọ́n yára lóye, olùkọ́ lè fún wọn ní àwọn ọ̀rọ̀ mìíràn láti dá ọ̀rọ̀-orúkọ láti inú wọn, tàbí kí wọ́n kọ gbólóhùn tó gùn pẹ̀lú àwọn ọ̀rọ̀-orúkọ tí a ṣẹ̀dá. Fún àwọn tí wọ́n lọ́ra, olùkọ́ yóò tún ṣàlàyé pẹ̀lú àwọn àpẹẹrẹ tó rọrùn, yóò sì fún wọn ní àkókò púpọ̀ láti ṣe ìdánilẹ́kọ̀ọ́.

Suggested Lesson Videos

Search on YouTube: Yoruba Noun Formation JSS3