Èdè, Ìṣẹ́dá Ọ̀rọ̀-Orúkọ for JSS 1

Class: Junior Secondary School 1 (JSS 1 / JS1)
Term: 3rd Term
Week: 8
Age: 12 years
Duration: 45 minutes
Subject: Yoruba Language
Curriculum Theme: Èdè
Previous Lesson: Àṣà, Òyún Nínú Àti Ìtọ́jú Aláboyún.
Topic: ÈDÈ: Ìṣẹ́dá Ọ̀rọ̀-Orúkọ
Subject Matter: Ìhun ọ̀rọ̀ orúkọ, ìhun oríṣìíríṣìí, ọ̀rọ̀ ìṣe, afòmọ́ àárín, afòmọ́ ìbẹ̀rẹ̀, afòmọ́ ìpẹ̀yà, ìṣẹ́dá ọ̀rọ̀-orúkọ

Specific Objectives

By the end of the lesson, pupils should be able to:

Cognitive Domain:

• Ṣe àlàyé ohun tí Ìṣẹ́dá Ọ̀rọ̀-Orúkọ jẹ́.
• Darúkọ àwọn ọ̀nà oríṣìíríṣìí láti ṣẹ́dá ọ̀rọ̀-orúkọ.
• Tọ́ka sí àwọn afòmọ́ ìbẹ̀rẹ̀ tí a ń lò láti ṣẹ́dá ọ̀rọ̀-orúkọ.

Affective Domain:

• Mọyì ìṣẹ́dá ọ̀rọ̀-orúkọ gẹ́gẹ́ bí ọ̀nà láti lóye àti lo èdè Yorùbá dáadáa.
• Fẹ́ láti kọ́ àwọn ọ̀rọ̀ Yorùbá tuntun.

Psychomotor Domain:

• Ṣẹ́dá àwọn ọ̀rọ̀-orúkọ tí ó rọrùn láti ara àwọn ọ̀rọ̀-ìṣe tí a fún wọn.
• Fi àwọn ọ̀rọ̀-orúkọ tí wọ́n ti kọ́ sílò nínú gbólóhùn.

Social Domain:

• Fi àwọn ọ̀rọ̀-orúkọ tí a ti kọ́ sílò dáadáa nínú ìfọ̀rọ̀wérọ̀ ojoojúmọ́.

Reference Materials

The following resources were used in planning this lesson:

• 9 Years Basic Education Curriculum
• State Unified Scheme of Work
• Aláwiyé fún Ilé-ìwé Jùnìọ̀ Sẹ̀kọ́ńdì Kìíní (JSS 1)
• https://www.yorubaname.com/dictionary/
• https://www.youtube.com/watch?v=xxxxxxxx

Instructional Materials

The teacher will teach this lesson with the aid of:

• Àwọn káàdì ọ̀rọ̀ (word cards)
• Ìwé ẹ̀kọ́ èdè Yorùbá (Yoruba textbook)
• Àtẹ ìwé ìkẹ́kọ̀ọ́ girama (grammar chart)
• Àwọn gbólóhùn tí a kọ sórí páńpà (sentence strips)

Rationale for the Lesson

Ẹ̀kọ́ yìí ṣe pàtàkì nítorí ó jẹ́ kí àwọn ọmọ ilé-ìwé lóye bí a ṣe ń pèsè ọ̀rọ̀-orúkọ tuntun nínú èdè Yorùbá. Ó sì tún jẹ́ kí wọ́n mọ bí wọ́n ṣe lè fi àwọn ọ̀rọ̀ wọ̀nyí sílò dáadáa nínú ìfọ̀rọ̀wérọ̀ wọn.

Prerequisite/Previous Knowledge

Àwọn ọmọ ilé-ìwé ti mọ ohun tí ọ̀rọ̀-orúkọ jẹ́ àti àwọn apá ọ̀rọ̀ mìíràn nínú èdè Yorùbá.

Lesson Content/Board Summary

Ìṣẹ́dá Ọ̀rọ̀-Orúkọ (Noun Formation)

Kí Ni Ìṣẹ́dá Ọ̀rọ̀-Orúkọ?

Ìṣẹ́dá ọ̀rọ̀-orúkọ túmọ̀ sí bí a ṣe ń fi àwọn apá ọ̀rọ̀ papọ̀ láti ṣe ọ̀rọ̀-orúkọ tuntun. Ó jẹ́ ọ̀nà tí a gbà ń pèsè ọ̀rọ̀-orúkọ láti ara àwọn ọ̀rọ̀ mìíràn, pàápàá jù lọ láti ara ọ̀rọ̀-ìṣe.

Àwọn Ìhun Ọ̀rọ̀-Orúkọ (Structure of Nouns)

Ọ̀rọ̀-orúkọ lè ní ìhun oríṣìíríṣìí. Àwọn wọ̀nyí ni:

• Ọ̀rọ̀-orúkọ lásán: Ọ̀rọ̀-orúkọ tí kò ní afòmọ́ kankan. Àpẹẹrẹ: ilé (house), omi (water), ènìyàn (person).
• Ọ̀rọ̀-orúkọ àfòmọ́: Ọ̀rọ̀-orúkọ tí ó ní afòmọ́ ìbẹ̀rẹ̀, afòmọ́ àárín, tàbí afòmọ́ ìpẹ̀yà.
• Ọ̀rọ̀-orúkọ àpapọ̀: Ọ̀rọ̀-orúkọ méjì tàbí jù bẹ́ẹ̀ lọ tí wọ́n darapọ̀. Àpẹẹrẹ: akéwì (poet), ológbòẹran (cat’s meat).

Àwọn Ọ̀nà Láti Ṣẹ́dá Ọ̀rọ̀-Orúkọ

A lè ṣẹ́dá ọ̀rọ̀-orúkọ ní oríṣìíríṣìí ọ̀nà:

• Lílo Afòmọ́ Ìbẹ̀rẹ̀ (Prefixes):

  Àwọn afòmọ́ ìbẹ̀rẹ̀ jẹ́ àwọn lẹ́tà tàbí àwọn lẹ́tà kan tí a fi sí ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rọ̀-ìṣe láti sọ ọ́ di ọ̀rọ̀-orúkọ. Àwọn afòmọ́ ìbẹ̀rẹ̀ tí ó wọ́pọ̀ ni:

  • a-: Ṣe àwọn ọ̀rọ̀-orúkọ tí ó tọ́ka sí ẹni tàbí ohun tí ó ń ṣe iṣẹ́ náà.
    • ṣe (do) → aṣe (doer)
    • kọ (write) → akọ (writer)
    • rìn (walk) → arìn (walker)
  • i-: Ṣe àwọn ọ̀rọ̀-orúkọ tí ó tọ́ka sí ohun tí a ṣe tàbí abajáde.
    • kọ (write) → ikọ (writing/message)
    • ṣe (do) → iṣe (action/work)
    • fẹ́ (love/want) → ifẹ́ (love)
  • o-: Ṣe àwọn ọ̀rọ̀-orúkọ tí ó tọ́ka sí ẹni tàbí ohun tí ó ní nǹkan.
    • ní (have) → oní (owner)
    • lówó (have money) → olówó (rich person)
    • lógbọ́n (have wisdom) → ológbọ́n (wise person)
  • ì-: Ṣe àwọn ọ̀rọ̀-orúkọ tí ó tọ́ka sí iṣẹ́ tàbí ìṣẹ̀lẹ̀ kan.
    • jẹ (eat) → ìjẹ (eating)
    • kọ́ (learn) → ìkọ́ (learning)
    • wẹ̀ (bathe) → ìwẹ̀ (bathing)
• Lílo Afòmọ́ Àárín (Infixes):

  Afòmọ́ àárín jẹ́ lẹ́tà tàbí àwọn lẹ́tà kan tí a fi sí àárín ọ̀rọ̀ láti yí ìtumọ̀ rẹ̀ padà. Kò wọ́pọ̀ láti fi afòmọ́ àárín ṣẹ́dá ọ̀rọ̀-orúkọ tuntun nínú èdè Yorùbá bí ó ti wọ́pọ̀ nínú àwọn èdè mìíràn.

• Lílo Afòmọ́ Ìpẹ̀yà (Suffixes):

  Afòmọ́ ìpẹ̀yà jẹ́ lẹ́tà tàbí àwọn lẹ́tà kan tí a fi sí ìparí ọ̀rọ̀ láti yí ìtumọ̀ rẹ̀ padà. Kò tún wọ́pọ̀ láti fi afòmọ́ ìpẹ̀yà ṣẹ́dá ọ̀rọ̀-orúkọ tuntun nínú èdè Yorùbá bí ó ti wọ́pọ̀ fún àwọn afòmọ́ ìbẹ̀rẹ̀.

• Ìṣẹ́dá láti ara Àtúnsọ (Reduplication):

  A lè tún ọ̀rọ̀-ìṣe kan sọ láti ṣẹ́dá ọ̀rọ̀-orúkọ. Àpẹẹrẹ:

  • ṣe (do) → ṣíṣe (doing)
  • kọ (write) → kíko (writing)
  • lọ (go) → lílọ (going)
• Ìṣẹ́dá láti ara Àpapọ̀ Ọ̀rọ̀ (Compounding):

  A lè so ọ̀rọ̀-orúkọ méjì tàbí jù bẹ́ẹ̀ lọ pọ̀ láti ṣe ọ̀rọ̀-orúkọ tuntun. Àpẹẹrẹ:

  • ológbò + ẹran → ológbòẹran (cat’s meat)
  • ọmọ + ilé + ìwé → ọmọ ilé-ìwé (student)
  • baba + àgbà → babaàgbà (grandfather)

Teaching Methods/Instructional Techniques

Discussion, Lecture, Demonstration, Question and Answer, Visual Aids

Instructional Procedures

Step 1: Introduction