Ìtọ́sọ́nà lórí kíkó àti kíké ewì for JSS 1

Class: JSS 1
Term: First Term
Week: 7
Age: 12 years
Duration: 45 minutes
Subject: Yoruba Language
Curriculum Theme: LÍTÍRÉṢỌ̀
Focal competence: Kíkó àti kíké ewì tí ó jẹ mọ́ ẹ̀sìn ìbílẹ̀ tàbí ẹ̀sìn ìgbàlódé
Key competencies/values: Àròjinlẹ̀; Ìmọ̀ àyíká
Skills:

• Kíkọ àti kíké ewì lórí àkòrí tí a yàn

Previous Lesson: Ohun tí ewì jẹ́ and Àbùdá àdáni ewì Yorùbá
Topic: Àròkọ (Ewì): Kíkọ Àti Kíké Ewì
Subject Matter: Ìtọ́sọ́nà lórí kíkó àti kíké ewì, Ìlànà àgbékalẹ̀ ewì Yorùbá. Ìmọ̀ọ́ṣe

Specific Objectives

By the end of the lesson, pupils/students should be able to:

Cognitive Domain

• mẹ́nu ba àwọn ìtọ́sọ́nà lórí kíkó àti kíké ewì;
• ṣàlàyé ìlànà àgbékalẹ̀ ewì Yorùbá.

Psychomotor Domain

• kọ tàbí ké ewì lórí àkòrí bí i ìjọsìn tàbí ọdún;
• kọ àti ké ewì lórí àkòrí tí a yàn.

Reference Materials

The following resources were used in planning this lesson:

• 2025 Revised 9 Years Basic Education Curriculum
• Relevant State Unified Scheme of Work
• Ìwé Ìtọ́ni Èdè Yorùbá fún JSS 1
• The HeadTeacher Scheme of work

Instructional Materials

The teacher will teach this lesson with the aid of:

• Fọ́nrán tí a gba ewì sí
• Àwòrán tó jẹ mọ́ ìjọsìn tàbí ọdún ìbílẹ̀
• Àtẹ ìkọ̀wé ewì

Rationale for the Lesson

Ẹ̀kọ́ yìí ṣe pàtàkì nítorí ó máa jẹ́ kí àwọn akẹ́kọ̀ọ́ ní òye sí bí wọ́n ṣe lè kọ àti ké ewì Yorùbá. Ó tún máa fún wọn láǹfààní láti fi ẹ̀bùn ìkọ̀wé àti ìké ewì wọn hàn lórí àwọn àkòrí tó jẹ mọ́ àṣà àti ìṣe wa.

Prerequisite/Previous Knowledge

Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ ti ní ìmọ̀ díẹ̀ nípa ewì gẹ́gẹ́ bí ọ̀kan lára àròkọ.

Lesson Content/Board Summary

Àròkọ (Ewì): Kíkọ Àti Kíké Ewì

Ìtọ́sọ́nà Lórí Kíkọ Àti Kíké Ewì

Kíkọ àti kíké ewì ní àwọn ìlànà kan tí ó yẹ kí a tẹ̀lé láti lè mú kí ewì náà dùn ún kà tàbí gbọ́. Àwọn ìtọ́sọ́nà wọ̀nyí ni:

1. Yíyan Àkòrí: Yàn àkòrí tí ó fani mọ́ra, tí ó sì jẹ́ ohun tí o ní ìmọ̀ nípa rẹ̀, bíi ìjọsìn, ọdún, ìgbésí ayé, tàbí ìṣẹ̀lẹ̀ kan.
2. Ìṣe Àròjinlẹ̀: Ronú jinlẹ̀ lórí àkòrí náà. Kí ni o fẹ́ sọ nípa rẹ̀? Àwọn àmì-ìdámọ̀ wo ló wà níbẹ̀?
3. Lílo Àwọn Èdè Àbùdá: Lo àwọn àfọ̀rọ̀, àwọn ìsọ̀rí ọ̀rọ̀, àwọn àfiwé, àwọn àfijúwe, àti àwọn èdè àbùdá mìíràn láti mú kí ewì náà dùn ún gbọ́ àti kà.
4. Fífi Ìró Àti Ohùn Sí: Ewì máa ń ní ìró àti ohùn tirẹ̀. Gbìyànjú láti lo àwọn ọ̀rọ̀ tí ó ní ìró tó fani mọ́ra.
5. Ìṣe Ìdánilójú: Ké ewì náà pẹ̀lú ìdánilójú, kí ohùn rẹ sì yé, kí ó sì bá ìfẹ́ inú ewì náà mu.
6. Ìgbésẹ̀ Ojú: Lo ojú rẹ láti fi àwọn ìmọ̀lára hàn nígbà tí o bá ń ké ewì.
7. Ìṣe Ìgbésẹ̀ Ọwọ́: Lo ọwọ́ rẹ láti fi tẹnu mọ́ àwọn ọ̀rọ̀ pàtàkì nínú ewì.

Ìlànà Àgbékalẹ̀ Ewì Yorùbá

Ewì Yorùbá ní àwọn ìlànà àgbékalẹ̀ kan tí ó yàtọ̀ sí ti àwọn èdè mìíràn. Àwọn ìlànà wọ̀nyí ni:

1. Àwọn Ọ̀rọ̀ Àṣà: Ewì Yorùbá máa ń lo àwọn ọ̀rọ̀ àṣà, òwe, àti àkànlò èdè láti fi tẹnu mọ́ àwọn ọ̀rọ̀.
2. Ìró Àti Ohùn: Ìró àti ohùn ṣe pàtàkì nínú ewì Yorùbá. Àwọn ọ̀rọ̀ tí ó ní ìró kan náà tàbí tí ó rímú máa ń hàn nínú ewì.
3. Àtúnwí: Àtúnwí àwọn ọ̀rọ̀ tàbí gbólóhùn kan máa ń wáyé láti fi tẹnu mọ́ ohun tí a fẹ́ sọ.
4. Ìgbésẹ̀ Àti Ìfọwọ́sí: Nígbà tí a bá ń ké ewì Yorùbá, ìgbésẹ̀ àti ìfọwọ́sí máa ń tẹ̀lé e láti mú kí ewì náà dùn ún gbọ́.
5. Àwọn Oríṣi Ewì: Ewì Yorùbá pín sí oríṣiṣi bíi oríkì, ìjálá, rárà, ègúngún, àti bẹ́ẹ̀bẹ́ẹ̀ lọ.

Teaching Methods/Instructional Techniques

Ìjíròrò, Ìfihàn, Ìdánilẹ́kọ̀ọ́, Ìbéèrè àti Ìdáhùn, Ìṣe Àkíyèsí, Ìṣe Ìdánilójú.

Instructional Procedures

Step 1: Introduction

Time: 5 minutes

Teaching Skill: Ìbéèrè àti Ìdáhùn

Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò bẹ̀rẹ̀ ẹ̀kọ́ náà nípa bíbéèrè lọ́wọ́ àwọn akẹ́kọ̀ọ́ nípa ewì tí wọ́n ti mọ̀ tẹ́lẹ̀ àti àwọn àkòrí tí wọ́n lè kọ ewì lé lórí.

Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò dáhùn àwọn ìbéèrè olùkọ́, wọ́n yóò sì mẹ́nu ba àwọn ewì tí wọ́n ti mọ̀.

Learning Point: Ìmọ̀ tẹ́lẹ̀ nípa ewì

Step 2: Ìtọ́sọ́nà Lórí Kíkọ Ewì

Time: 8 minutes

Teaching Skill: Ìdánilẹ́kọ̀ọ́/Ìfihàn

Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò ṣàlàyé àwọn ìtọ́sọ́nà pàtàkì lórí bí a ṣe ń kọ ewì, bíi yíyan àkòrí, ìṣe àròjinlẹ̀, àti lílo èdè àbùdá. Olùkọ́ lè fi àpẹẹrẹ ewì kan hàn.

Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò fetí sílẹ̀ dáadáa, wọ́n yóò sì bi ìbéèrè fún àlàyé síwájú sí i.

Learning Point: Ìtọ́sọ́nà kíkọ ewì

Step 3: Ìlànà Àgbékalẹ̀ Ewì Yorùbá

Time: 8 minutes

Teaching Skill: Ìjíròrò/Àlàyé

Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò ṣàlàyé ìlànà àgbékalẹ̀ ewì Yorùbá, bíi lílo àwọn ọ̀rọ̀ àṣà, ìró àti ohùn, àtúnwí, àti bẹ́ẹ̀bẹ́ẹ̀ lọ. Olùkọ́ yóò lo àwọn àpẹẹrẹ láti fi tẹnu mọ́ àlàyé rẹ̀.

Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò gbìyànjú láti mọ àwọn ìlànà wọ̀nyí nínú àwọn àpẹẹrẹ ewì tí olùkọ́ fi hàn.

Learning Point: Ìlànà àgbékalẹ̀ ewì

Step 4: Ìfihàn Kíkọ Ewì

Time: 6 minutes

Teaching Skill: Ìfihàn

Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò kọ ewì kékeré kan lórí àkòrí bíi “Ọdún Ìkórè” lórí tábìlì tàbí àtẹ ìkọ̀wé, ó sì ń ṣàlàyé ìgbésẹ̀ kọ̀ọ̀kan bí ó ti ń kọ ọ́.

Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò ṣàkíyèsí bí olùkọ́ ṣe ń kọ ewì, wọ́n yóò sì bi ìbéèrè lórí ohun tí kò yé wọn.

Learning Point: Ìgbésẹ̀ kíkọ ewì

Step 5: Ìfihàn Kíké Ewì

Time: 5 minutes

Teaching Skill: Ìfihàn/Ìdánilójú

Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò ké ewì tí ó kọ ní ìgbésẹ̀ kẹrin, ó sì ń fi ìgbésẹ̀ ojú, ohùn, àti ìṣe ọwọ́ hàn láti mú kí ewì náà dùn ún gbọ́.

Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò fetí sílẹ̀ dáadáa, wọ́n yóò sì ṣàkíyèsí bí olùkọ́ ṣe ń ké ewì pẹ̀lú ìdánilójú.

Learning Point: Ìtọ́sọ́nà kíké ewì

Step 6: Ìṣe Àṣeṣe Kíkọ Àti Kíké Ewì

Time: 5 minutes

Teaching Skill: Ìdánilẹ́kọ̀ọ́/Ìṣe Àṣeṣe

Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò fún àwọn akẹ́kọ̀ọ́ ní àkòrí kan (bíi “Ìjọsìn Ọlọ́run”) kí wọ́n kọ ewì kékeré kan lórí rẹ̀. Lẹ́yìn náà, olùkọ́ yóò pe díẹ̀ lára wọn láti ké ewì tí wọ́n kọ.

Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò kọ ewì lórí àkòrí tí a fún wọn, wọ́n yóò sì gbìyànjú láti ké e pẹ̀lú ìdánilójú.

Learning Point: Kíkọ àti kíké ewì

Step 7: Evaluation/Review

Time: 5 minutes

Teaching Skill: Questioning/Assessment

Teacher’s Activity: The teacher evaluates the learning by asking the following questions:

1. Mẹ́nu ba àwọn ìtọ́sọ́nà mẹ́ta lórí kíkó àti kíké ewì.
2. Ṣàlàyé ìlànà méjì nínú àgbékalẹ̀ ewì Yorùbá.
3. Kọ ewì kékeré kan lórí àkòrí “Ìjọsìn” tàbí “Ọdún”.

Pupils’ Activity: Pupils answer orally and in writing.

Learning Point: Òye ewì àti ìlànà rẹ̀

Step 8: Note-Taking

Time: 4 minutes

Teaching Skill: Guided Writing

Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò tọ́ àwọn akẹ́kọ̀ọ́ sí ọ̀nà láti kọ àwọn àkọsílẹ̀ pàtàkì láti inú àkòrí ẹ̀kọ́ lórí tábìlì sí inú ìwé àkọsílẹ̀ wọn.

Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò kọ àwọn àkọsílẹ̀ náà dáadáa sí inú ìwé wọn.

Learning Point: Kíkọ àkọsílẹ̀ ewì

Step 9: Conclusion

Time: 4 minutes

Teaching Skill: Ìparí ẹ̀kọ́

Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò tẹnu mọ́ àwọn kókó pàtàkì ẹ̀kọ́ náà nípa kíkọ àti kíké ewì, ó sì gba àwọn akẹ́kọ̀ọ́ níyànjú láti máa kọ àti ké ewì láti fi mú èdè Yorùbá lára.

Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò dúpẹ́ lọ́wọ́ olùkọ́, wọ́n yóò sì pinnu láti máa kọ àti ké ewì.

Learning Point: Ìfẹ́ sí ewì Yorùbá

Continuous Assessment/Further Study

Type: Homework

Instruction: Ẹ kọ ewì ẹsẹ mẹ́rin kan lórí àkòrí “Ìgbésí Ayé Ní Ilé-ìwé” kí ẹ sì mú un wá ní ọ̀sẹ̀ tó ń bọ̀. Ẹ gbìyànjú láti lo àwọn ìtọ́sọ́nà àti ìlànà tí a kọ́ lónìí.

1. Kọ ewì ẹsẹ mẹ́rin kan lórí àkòrí “Ìgbésí Ayé Ní Ilé-ìwé”.
2. Múra sílẹ̀ láti ké ewì náà ní kíláàsì.

Lesson Keywords

• Ewì – Àròkọ tí a fi ọ̀rọ̀ àbùdá kọ, tí ó sì ní ìró àti ohùn tirẹ̀.
• Àkòrí – Ohun tí a ń sọ̀rọ̀ lé lórí nínú ewì.
• Ìtọ́sọ́nà – Àwọn ìlànà tí a gbọ́dọ̀ tẹ̀lé láti ṣe ohun kan.
• Ìlànà Àgbékalẹ̀ – Bí ewì ṣe wà ní àkójọ pọ̀, àwọn àmì-ìdámọ̀ rẹ̀.
• Kíké Ewì – Ọ̀nà tí a gbà fi ohùn ké ewì jáde.

Differentiation

Fún àwọn akẹ́kọ̀ọ́ tí kò tíì gbọ́ òye dáadáa, olùkọ́ yóò tún ṣàlàyé àwọn kókó pàtàkì nípa ìtọ́sọ́nà kíkọ àti kíké ewì, yóò sì fún wọn ní àwọn àpẹẹrẹ tó rọrùn. Fún àwọn akẹ́kọ̀ọ́ tó yá, olùkọ́ lè fún wọn ní àkòrí ewì tó nira díẹ̀, kí wọ́n sì gbìyànjú láti kọ ewì tó gùn ju ti àwọn yòókù lọ.

Suggested Lesson Videos

Search on YouTube: “Kíkọ àti kíké ewì Yorùbá JSS 1”

Teacher Guide for Using This Lesson Plan

Olùkọ́ gbọ́dọ̀ múra àwọn ohun èlò ìkọ́ni sílẹ̀ dáadáa, pàápàá fọ́nrán ewì tàbí àwòrán tó jẹ mọ́ àkòrí ẹ̀kọ́. Bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ìbéèrè láti mọ ìmọ̀ tẹ́lẹ̀ àwọn akẹ́kọ̀ọ́. Ẹ tẹ̀lé àwọn ìgbésẹ̀ ẹ̀kọ́ náà lẹ́sẹẹsẹ, kí ẹ sì gbìyànjú láti fi àpẹẹrẹ hàn nígbà tí ẹ bá ń ṣàlàyé ìtọ́sọ́nà kíkọ àti kíké ewì àti ìlànà àgbékalẹ̀ rẹ̀. Ẹ fún àwọn akẹ́kọ̀ọ́ láǹfààní láti ṣe àṣeṣe kíkọ àti kíké ewì. Ẹ rí i dájú pé àwọn akẹ́kọ̀ọ́ kọ àwọn àkọsílẹ̀ pàtàkì sí inú ìwé wọn nígbà tí ó bá tó àkókò fún ìkọsílẹ̀. Ẹ fún àwọn akẹ́kọ̀ọ́ níṣẹ́ àṣeṣe láti mú ewì lára síwájú sí i.