LÍTÍRÈŚÕ:Kíkö ni mímõ:Iśë Òýkõwé: Alátinúdá (Ewì, ìtàn àròsô, eré-onítàn) for SS 3

Class: SS 3
Term: First Term
Week: 4
Age: 17 years
Duration: 60 minutes
Subject: Yoruba Language
Topic: LÍTÍRÈŚÕ:Kíkö ni mímõ:Iśë Òýkõwé
Subject Matter: Alátinúdá (Ewì, ìtàn àròsô, eré-onítàn); Àtúnyêwò àwôn ìlànà tí òýkõwé ní láti kíyèsí fún kíkô ìwé alátinúdá; Gbígbìyànjú láti kô ewì, ìtàn àròsô àti eré-onítàn kékèèké
Previous Lesson: ÈDÈ: Ìsõrí Õrõ àti Ipò Wõn Nínú Gbólóhùn

Specific Objectives

By the end of the lesson, pupils/students should be able to:

Cognitive Domain

• Ṣe àlàyé lórí kíkọ ìwé alátinúdá (ewì, ìtàn àròsọ, eré-onítàn).
• Ṣe àtúnyẹ̀wò àwọn ìlànà tí òǹkọ̀wé ní láti kíyèsí fún kíkọ ìwé alátinúdá.
• Ṣe àtúpalẹ̀ àwọn èròjà tó mú kí ìwé alátinúdá dùn.

Affective Domain

• Fi ìfẹ́ hàn sí kíkọ ìwé alátinúdá.
• Mọyì iṣẹ́ àwọn òǹkọ̀wé alátinúdá.

Psychomotor Domain

• Gbìyànjú láti kọ ewì kékèèké.
• Gbìyànjú láti kọ ìtàn àròsọ kékèèké.
• Gbìyànjú láti kọ eré-onítàn kékèèké.

Reference Materials

The following resources were used in planning this lesson:

• 2014 Senior Secondary Education Curriculum (SSEC)
• Relevant State Unified Scheme of Work
• Ìwé Ìtọ́nisọ́nà fún Èdè Yorùbá, SS 3
• FCT ERC/NAPPS Scheme of work

Instructional Materials

The teacher will teach this lesson with the aid of:

• Ìwé ìtàn àròsọ
• Ìwé eré-onítàn
• Ìwé ewì
• Àtẹ ìkọ̀wé (whiteboard/blackboard)
• Àwọn àpẹẹrẹ iṣẹ́ alátinúdá tí a ti kọ tẹ́lẹ̀.

Rationale for the Lesson

Ẹ̀kọ́ yìí ṣe pàtàkì nítorí ó jẹ́ kí àwọn akẹ́kọ̀ọ́ mọ bí a ṣe ń kọ ìwé alátinúdá, èyí tí ó jẹ́ apá pàtàkì nínú lítírésọ̀ Yorùbá. Ó tún fún wọn ní àǹfààní láti lo ẹ̀bùn ìṣẹ̀dá wọn láti fi kọ àwọn iṣẹ́ tí ó lè di àwọn ìwé gbajúmọ̀ lọ́jọ́ iwájú. Ẹ̀kọ́ yìí yóò tún ràn wọ́n lọ́wọ́ láti mọyì iṣẹ́ àwọn òǹkọ̀wé Yorùbá.

Prerequisite/Previous Knowledge

Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ ti ní ìmọ̀ díẹ̀ nípa àwọn oríṣi lítírésọ̀ Yorùbá àti àwọn ànímọ́ wọn.

Lesson Content/Board Summary

LÍTÍRÈŚÕ:Kíkö ni mímõ:Iśë Òýkõwé

Ìtumọ̀ Alátinúdá

Alátinúdá túmọ̀ sí iṣẹ́ ìkọ̀wé tí ó jáde láti inú èrò àti ìṣẹ̀dá ọpọlọ òǹkọ̀wé. Kì í ṣe ohun tí a rí ní tààràtà tàbí tí a kọ láti inú ohun tí ó ti wà tẹ́lẹ̀. Ó máa ń ní àtinúdá, ìfẹ́ inú, àti ìhùmọ̀ nínú. Àwọn oríṣi rẹ̀ tó gbajúmọ̀ jù lọ ni ewì, ìtàn àròsọ, àti eré-onítàn.

Àwọn Oríṣi Alátinúdá

1. Ewì: Èyí jẹ́ ìwé alátinúdá tí a fi èdè àti ọ̀rọ̀ tí ó ní ìkúnlápá, ìjìnlẹ̀, àti ìṣẹ̀dá kọ. Ó máa ń ní orin, ohùn, àti ìrísí tí ó dára. Àwọn ewì sábà máa ń lo àwọn àkàwé, àfiwé, àti àwọn ọ̀rọ̀ ìjìnlẹ̀ láti fi ọ̀rọ̀ sílẹ̀.
2. Ìtàn Àròsọ: Èyí jẹ́ ìtàn tí a hùmọ̀ láti inú èrò òǹkọ̀wé. Kì í ṣe ìtàn òtítọ́, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ó lè dá lórí àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ tòótọ́. Ó máa ń ní àwọn èèyàn, ibi, àkókò, ìṣòro, àti ojútùú. Àwọn apá rẹ̀ ni ìbẹ̀rẹ̀, àárín, àti òpin.
3. Eré-onítàn: Èyí jẹ́ ìwé alátinúdá tí a kọ fún ṣíṣe lórí pátákó. Ó máa ń ní àwọn ìjíròrò láàárín àwọn èèyàn, àti àwọn ìtọ́nisọ́nà fún àwọn òṣèré. Ó lè jẹ́ eré apanilẹ́rìn-ín tàbí eré onírora.

Àtúnyẹ̀wò Àwọn Ìlànà Kíkọ Ìwé Alátinúdá

Òǹkọ̀wé gbọ́dọ̀ kíyèsí àwọn ìlànà wọ̀nyí láti lè kọ ìwé alátinúdá tó dára:

1. Ìrònú àti Ìṣẹ̀dá: Òǹkọ̀wé gbọ́dọ̀ ní èrò àtinúdá àti agbára láti hùmọ̀ ohun tuntun.
2. Ìwádìí: Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ìwé alátinúdá ni, ìwádìí lórí àwọn àṣà, ìṣe, tàbí àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ kan lè mú kí ìwé náà ní ìjìnlẹ̀.
3. Èdè Tó Yẹ: Lílò èdè tó múnádóko, tó rọrùn láti lóye, tí ó sì tún ní ìkúnlápá.
4. Àwọn Àkàwé àti Àfiwé: Lílò àwọn àkàwé, àfiwé, àti àwọn ọ̀rọ̀ ìjìnlẹ̀ láti fi ṣe àlàyé àwọn ohun tí ó le.
5. Ìgbékalẹ̀ Tó Tọ́: Kíkọ ìwé náà ní ìbámu pẹ̀lú ìgbékalẹ̀ tó yẹ fún oríṣi ìwé náà (fún àpẹẹrẹ, ewì ní ìgbékalẹ̀ tirẹ̀, ìtàn àròsọ ní tirẹ̀, bẹ́ẹ̀ náà ni eré-onítàn).
6. Ìfarabalẹ̀ sí Àmì Èdè: Lílò àmì èdè (punctuation marks) ní àwọn ibi tó tọ́ láti jẹ́ kí ìwé náà yé ni dáadáa.
7. Àtúnyẹ̀wò àti Àtúnṣe: Lẹ́yìn kíkọ ìwé náà, ó ṣe pàtàkì láti tún un yẹ̀ wò, kí a sì ṣe àtúnṣe sí àwọn àṣìṣe.

Gbígbìyànjú Kíkọ Ewì Kékèèké

Láti kọ ewì kékèèké, akẹ́kọ̀ọ́ lè tẹ̀lé àwọn ìlànà wọ̀nyí:

1. Yan Àkòrí: Yan àkòrí kan tí ó fẹ́ kọ nípa rẹ̀ (fún àpẹẹrẹ, ìfẹ́, ìrètí, ìbànújẹ́, ìgbàgbọ́, ìṣẹ̀dá).
2. Kọ Àwọn Ọ̀rọ̀ Kókó: Kọ àwọn ọ̀rọ̀ tàbí gbólóhùn kókó tí ó wá sí ọkàn rẹ nípa àkòrí náà.
3. Lo Àkàwé àti Àfiwé: Gbìyànjú láti lo àwọn àkàwé àti àfiwé láti fi ṣe àlàyé èrò rẹ.
4. Fi Orin àti Ohùn sí I: Gbìyànjú láti fi orin àti ohùn sí ewì rẹ nípa lílo àwọn ọ̀rọ̀ tí ó ríra.
5. Ṣe Àtúnṣe: Ka ewì rẹ lẹ́ẹ̀kan sí i, kí o sì ṣe àtúnṣe sí i.

Gbígbìyànjú Kíkọ Ìtàn Àròsọ Kékèèké

Láti kọ ìtàn àròsọ kékèèké, akẹ́kọ̀ọ́ lè tẹ̀lé àwọn ìlànà wọ̀nyí:

1. Hùmọ̀ Àwọn Èèyàn: Dá àwọn èèyàn tí yóò kópa nínú ìtàn náà, kí o sì fún wọn ní orúkọ àti ànímọ́.
2. Yan Ibi àti Àkókò: Yan ibi tí ìtàn náà yóò ti wáyé àti àkókò tí ó yẹ.
3. Hùmọ̀ Ìṣòro: Dá ìṣòro kan tàbí ìdààmú kan tí yóò dojú kọ àwọn èèyàn nínú ìtàn.
4. Kọ Ìbẹ̀rẹ̀, Àárín, àti Òpin:
   • Ìbẹ̀rẹ̀: Ṣe àfihàn àwọn èèyàn, ibi, àti ìṣòro.
   • Àárín: Ṣe àlàyé bí ìṣòro náà ṣe ń gbòde kan àti àwọn ìgbìyànjú láti yanjú rẹ̀.
   • Òpin: Ṣe àlàyé bí ìtàn náà ṣe parí, bóyá ìṣòro náà yanjú tàbí bẹ́ẹ̀ kọ́.
5. Lo Èdè Tó Yẹ: Lo èdè tí ó rọrùn láti lóye, tí ó sì tún mú ìtàn náà dùn.

Gbígbìyànjú Kíkọ Eré-onítàn Kékèèké

Láti kọ eré-onítàn kékèèké, akẹ́kọ̀ọ́ lè tẹ̀lé àwọn ìlànà wọ̀nyí:

1. Yan Àkòrí àti Àwọn Èèyàn: Yan àkòrí àti àwọn èèyàn tí yóò kópa nínú eré náà.
2. Kọ Àwọn Ìjíròrò: Kọ àwọn ìjíròrò láàárín àwọn èèyàn. Àwọn ìjíròrò wọ̀nyí gbọ́dọ̀ jẹ́ èyí tí ó bá ìtàn náà mu.
3. Fi Àwọn Ìtọ́nisọ́nà sí I: Fi àwọn ìtọ́nisọ́nà sí i fún àwọn òṣèré nípa bí wọ́n ṣe yẹ kí wọ́n ṣe ohun kan (fún àpẹẹrẹ, (ó rẹ́rìn-ín), (ó bínú)).
4. Pín Eré Náà sí Ìpele: Pín eré náà sí àwọn ìpele (scenes) tàbí ìṣe (acts) láti jẹ́ kí ó rọrùn láti ṣeré.
5. Ṣe Àtúnṣe: Ka eré náà lẹ́ẹ̀kan sí i, kí o sì ṣe àtúnṣe sí i.

Teaching Methods/Instructional Techniques

Ìjíròrò, Ìṣàlàyé, Ìbéèrè àti Ìdáhùn, Ìṣeṣe, Ìgbìyànjú Kíkọ.

Instructional Procedures

Step 1: Ìfáàrà

Time: 5 minutes

Teaching Skill: Ìbéèrè/Ìṣàlàyé

Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò bẹ̀rẹ̀ ẹ̀kọ́ náà nípa bíbéèrè lọ́wọ́ àwọn akẹ́kọ̀ọ́ nípa àwọn ìwé lítírésọ̀ tí wọ́n ti kà tẹ́lẹ̀ àti irúfẹ́ ìwé tí wọ́n fẹ́ràn jù. Olùkọ́ yóò tún béèrè nípa àwọn òǹkọ̀wé Yorùbá tí wọ́n mọ̀.

Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò sọ àwọn ìwé tí wọ́n ti kà àti àwọn òǹkọ̀wé tí wọ́n mọ̀.

Learning Point: Ìrántí lítírésọ̀ Yorùbá

Step 2: Ìṣàlàyé Lórí Alátinúdá

Time: 10 minutes

Teaching Skill: Ìṣàlàyé

Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò ṣe àlàyé kíkún lórí ohun tí Alátinúdá túmọ̀ sí àti àwọn oríṣi rẹ̀ (ewì, ìtàn àròsọ, eré-onítàn). Olùkọ́ yóò lo àwọn àpẹẹrẹ láti fi ṣe àlàyé.

Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò tẹtí sí àlàyé olùkọ́, wọn yóò sì béèrè ìbéèrè bí ó bá yẹ.

Learning Point: Ìtumọ̀ Alátinúdá

Step 3: Àwọn Ìlànà Kíkọ Ewì

Time: 7 minutes

Teaching Skill: Ìjíròrò/Ìṣàlàyé

Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò ṣe àtúnyẹ̀wò àwọn ìlànà tí òǹkọ̀wé ní láti kíyèsí fún kíkọ ewì. Olùkọ́ yóò tún sọ àwọn èròjà tó mú kí ewì dùn.

Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò tẹtí, wọn yóò sì kópa nínú ìjíròrò náà.

Learning Point: Ìlànà kíkọ ewì

Step 4: Àwọn Ìlànà Kíkọ Ìtàn Àròsọ

Time: 7 minutes

Teaching Skill: Ìṣàlàyé

Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò ṣe àlàyé lórí àwọn ìlànà kíkọ ìtàn àròsọ, ó sì tún sọ àwọn èròjà tó mú kí ìtàn àròsọ dùn. Olùkọ́ yóò fi àpẹẹrẹ hàn.

Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò tẹtí sí àlàyé, wọn yóò sì kọ àwọn kókó pàtàkì sílẹ̀.

Learning Point: Ìlànà kíkọ ìtàn

Step 5: Àwọn Ìlànà Kíkọ Eré-onítàn

Time: 7 minutes

Teaching Skill: Ìṣàlàyé/Ìṣeṣe

Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò ṣe àlàyé lórí àwọn ìlànà kíkọ eré-onítàn, ó sì tún sọ àwọn èròjà tó mú kí eré-onítàn dùn. Olùkọ́ lè ṣe àfihàn díẹ̀ lára eré-onítàn.

Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò tẹtí, wọn yóò sì gbìyànjú láti ṣe àfihàn díẹ̀ lára ìjíròrò eré-onítàn.

Learning Point: Ìlànà kíkọ eré

Step 6: Ìgbìyànjú Kíkọ

Time: 11 minutes

Teaching Skill: Ìtọ́nisọ́nà/Ìgbìyànjú

Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò fún àwọn akẹ́kọ̀ọ́ ní àkókò láti gbìyànjú láti kọ ewì kékèèké, ìtàn àròsọ kékèèké, tàbí eré-onítàn kékèèké kan. Olùkọ́ yóò máa tọ́ wọn sọ́nà.

Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò gbìyànjú láti kọ ewì, ìtàn àròsọ, tàbí eré-onítàn kékèèké.

Learning Point: Ìṣeṣe ìwé alátinúdá

Step 7: Evaluation/Review

Time: 5 minutes

Teaching Skill: Questioning/Assessment

Teacher’s Activity: The teacher evaluates the learning by asking the following questions:

1. Kí ni Alátinúdá?
2. Darúkọ oríṣi Alátinúdá mẹ́ta.
3. Sọ ìlànà mẹ́ta tí òǹkọ̀wé gbọ́dọ̀ kíyèsí nígbà tó bá ń kọ ìwé alátinúdá.
4. Kí ni àwọn èròjà tó mú kí ìtàn àròsọ dùn?

Pupils’ Activity: Pupils answer orally and in writing.

Learning Point: Ìgbéléwọ̀n ìmọ̀ kíkọ

Step 8: Note-Taking

Time: 10 minutes

Teaching Skill: Guided Writing

Teacher’s Activity: The teacher guides pupils/students to copy the essential Board Summary notes on Alátinúdá, its types, and writing principles into their notebooks.

Pupils’ Activity: Pupils/students copy the notes carefully into their notebooks.

Learning Point: Kíkọ àkọsílẹ̀ ẹ̀kọ́

Step 9: Conclusion

Time: 5 minutes

Teaching Skill: Ìparí ẹ̀kọ́

Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò tún fi ìdí kókó ẹ̀kọ́ náà múlẹ̀ nípa títẹnu mọ́ pàtàkì kíkọ ìwé alátinúdá àti bí ó ṣe lè jẹ́ ànfààní fún àwọn akẹ́kọ̀ọ́. Ó yóò gbà wọ́n níyànjú láti máa gbìyànjú kíkọ ìwé alátinúdá nígbà gbogbo.

Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò tẹtí sí ìparí ẹ̀kọ́ náà, wọn yóò sì ṣe ìlérí láti máa gbìyànjú kíkọ.

Learning Point: Ìmúdájú kíkọ ìwé

Continuous Assessment/Further Study

Type: Homework

Instruction: Kọ ewì kékèèké kan tàbí ìtàn àròsọ kékèèké kan lórí àkòrí “Ìgbésí Ayé Ní Ilé Ìwé” tí kò gbọ́dọ̀ ju ìlà mẹ́wàá lọ fún ewì tàbí ìpínrọ̀ méjì fún ìtàn àròsọ.

1. Kọ ewì kan lórí “Ìgbésí Ayé Ní Ilé Ìwé”.
2. Kọ ìtàn àròsọ kékèèké kan lórí “Ìgbésí Ayé Ní Ilé Ìwé”.
3. Mú àwọn ìwé alátinúdá mìíràn wá sí kíláàsì ní ọ̀sẹ̀ tó ń bọ̀.

Lesson Keywords

• Alátinúdá – Ìwé tí a hùmọ̀ láti inú èrò àti ìṣẹ̀dá ọpọlọ òǹkọ̀wé.
• Ewì – Ìwé alátinúdá tí a fi èdè àti ọ̀rọ̀ tí ó ní ìkúnlápá kọ.
• Ìtàn Àròsọ – Ìtàn tí a hùmọ̀ láti inú èrò òǹkọ̀wé, tí kì í ṣe òtítọ́.
• Eré-onítàn – Ìwé alátinúdá tí a kọ fún ṣíṣe lórí pátákó.
• Òǹkọ̀wé – Ẹni tí ó ń kọ ìwé.

Differentiation

Fún àwọn akẹ́kọ̀ọ́ tí wọ́n ní agbára kíkọ̀wé dáadáa, olùkọ́ lè fún wọn ní iṣẹ́ láti kọ eré-onítàn tí ó gùn díẹ̀ tàbí kí wọ́n ṣe àtúnyẹ̀wò iṣẹ́ àwọn akẹ́kọ̀ọ́ mìíràn. Fún àwọn tí wọ́n ní ìṣòro díẹ̀, olùkọ́ yóò tọ́ wọn sọ́nà nípa fífún wọn ní àwọn gbólóhùn ìbẹ̀rẹ̀ tàbí àwọn àkòrí tí ó rọrùn láti kọ nípa rẹ̀.

Suggested Lesson Videos

Yoruba creative writing SS3 on YouTube