ÈDÈ: Ìsõrí Õrõ àti Ipò Wõn Nínú Gbólóhùn for SS 3

Class: SS 3
Term: First Term
Week: 3
Age: 17 years
Duration: 60 minutes
Subject: Yoruba Language
Curriculum Theme: ÈDÈ
Previous Lesson: ÀTÚNYÊWÒ LËTÀ ÀÌGBAGBÊFÊ
Topic: ÈDÈ: Ìsõrí Õrõ àti Ipò Wõn Nínú Gbólóhùn
Subject Matter: Ìsõrí õrõ; Àlàyé lórí õrõ-àpèjúwe, õrõ-àpönlé, õrõ-atökùn àti õrõ-àsopõ; Sísô ipò tí õkõõkan máa ń wà nínú ìhun gbólóhùn

Specific Objectives

By the end of the lesson, pupils/students should be able to:

Cognitive Domain

• Ṣe àlàyé ìsọrí ọ̀rọ̀ ní ìṣòro.
• Dá ọ̀rọ̀-àpèjúwe, ọ̀rọ̀-àpọ́nlé, ọ̀rọ̀-atọ́kùn àti ọ̀rọ̀-àṣopọ̀ mọ̀ nínú gbólóhùn.
• Ṣe àlàyé ipò tí ọ̀kọ̀ọ̀kan àwọn ọ̀rọ̀ wọ̀nyí máa ń wà nínú gbólóhùn.

Affective Domain

• Fi ìfẹ́ hàn sí kíkọ́ àwọn ìsọrí ọ̀rọ̀.
• Ṣe àfihàn ìfọwọ́sowọ́pọ̀ nígbà tí wọ́n bá ń kọ́ àwọn ìsọrí ọ̀rọ̀.

Psychomotor Domain

• Kọ àwọn àpẹẹrẹ ọ̀rọ̀-àpèjúwe, ọ̀rọ̀-àpọ́nlé, ọ̀rọ̀-atọ́kùn àti ọ̀rọ̀-àṣopọ̀.
• Lo àwọn ọ̀rọ̀ wọ̀nyí dáradára nínú gbólóhùn.

Social Domain

• Kópa nínú ìjíròrò lórí ìsọrí ọ̀rọ̀.
• Pin ìmọ̀ pẹ̀lú àwọn ẹlẹgbẹ́ nípa àwọn ìsọrí ọ̀rọ̀.

Reference Materials

The following resources were used in planning this lesson:

• 2014 Senior Secondary Education Curriculum (SSEC)
• Relevant State Unified Scheme of Work
• Yorùbá Ìwé Kíkà fún Ilé-ìwé Gíga (Senior Secondary Yoruba Textbook)
• FCT ERC/NAPPS Scheme of work

Instructional Materials

The teacher will teach this lesson with the aid of:

• Pátákó (Whiteboard/Blackboard)
• Àkàyé (Markers/Chalk)
• Àwọn gbólóhùn tí a ti kọ sílẹ̀ tẹ́lẹ̀ (Pre-written sentences)
• Àwọn àtẹ ìsọrí ọ̀rọ̀ (Charts illustrating word classes)

Rationale for the Lesson

Kíkọ́ ìsọrí ọ̀rọ̀ ṣe pàtàkì fún mímọ̀ àti lílo èdè Yorùbá dáradára. Ó máa ran àwọn akẹ́kọ̀ọ́ lọ́wọ́ láti mọ bí wọ́n ṣe ń kọ́ gbólóhùn tó tọ́, tí ó sì yé ni. Ìmọ̀ yìí yóò tún ràn wọ́n lọ́wọ́ láti ṣe àyẹ̀wò àti láti kọ èdè Yorùbá pẹ̀lú òye, èyí tí ó ṣe pàtàkì fún àṣeyọrí nínú ìdánwò àti ìgbésí ayé ojoojúmọ́.

Prerequisite/Previous Knowledge

Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ ti ní ìmọ̀ díẹ̀ nípa àwọn ìsọrí ọ̀rọ̀ mìíràn bíi ọ̀rọ̀-orúkọ àti ọ̀rọ̀-ìṣe ní àwọn kíláàsì tí wọ́n ti kọjá. Wọ́n tún ti mọ bí wọ́n ṣe ń dá àwọn gbólóhùn Yorùbá mọ̀.

Lesson Content/Board Summary

ÈDÈ: Ìsọrí Ọ̀rọ̀ àti Ipò Wọ́n Nínú Gbólóhùn

Ìsọrí Ọ̀rọ̀

Nínú èdè Yorùbá, a lè pín ọ̀rọ̀ sí oríṣiríṣi ìsọrí nípa iṣẹ́ tí wọ́n ń ṣe nínú gbólóhùn. Àwọn ìsọrí ọ̀rọ̀ wọ̀nyí ni wọ́n jẹ́ ìpìlẹ̀ ìhun gbólóhùn tó tọ́ àti èyí tí ó yé ni. Lónìí, a óò gbé àwọn ìsọrí ọ̀rọ̀ wọ̀nyí yẹ̀wò:

1. Ọ̀rọ̀-àpèjúwe (Adjective)
2. Ọ̀rọ̀-àpọ́nlé (Adverb)
3. Ọ̀rọ̀-atọ́kùn (Preposition)
4. Ọ̀rọ̀-àṣopọ̀ (Conjunction)

Ọ̀rọ̀-àpèjúwe (Adjective)

Àlàyé

Ọ̀rọ̀-àpèjúwe ni ọ̀rọ̀ tí ń ṣàpèjúwe tàbí tí ń fún ọ̀rọ̀-orúkọ tàbí àárọ́pò orúkọ ní àlàyé síwájú sí i. Ó máa ń sọ irú ènìyàn tàbí ohun kan, iye rẹ̀, tàbí àwọ̀ rẹ̀. Ó lè jẹ́ àpèjúwe ìwọ̀n, àwọ̀, ìrísí, tàbí iye.

Ipò rẹ̀ nínú gbólóhùn

Ọ̀rọ̀-àpèjúwe máa ń tẹ̀lé ọ̀rọ̀-orúkọ tàbí àárọ́pò orúkọ tí ó ń ṣàpèjúwe. Kò máa ń wá ṣáájú ọ̀rọ̀-orúkọ nínú èdè Yorùbá bí ó ti rí nínú èdè Gẹ̀ẹ́sì.

Àpẹẹrẹ

1. Ọmọ dúdú ni Adé. (Dúdú ń ṣàpèjúwe ọmọ)
2. Ilé ńlá ni bàbá mi kọ́. (Ńlá ń ṣàpèjúwe ilé)
3. Ènìyàn mẹ́ta ló wá. (Mẹ́ta ń ṣàpèjúwe ènìyàn)
4. Aṣọ pupa ni ó wọ̀. (Pupa ń ṣàpèjúwe aṣọ)
5. Obìnrin rẹwà ni ìyá mi. (Rẹwà ń ṣàpèjúwe obìnrin)

Ọ̀rọ̀-àpọ́nlé (Adverb)

Àlàyé

Ọ̀rọ̀-àpọ́nlé ni ọ̀rọ̀ tí ń ṣàlàyé tàbí tí ń fún ọ̀rọ̀-ìṣe, ọ̀rọ̀-àpèjúwe, tàbí ọ̀rọ̀-àpọ́nlé mìíràn ní àlàyé síwájú sí i. Ó máa ń sọ bí iṣẹ́ ṣe ṣẹlẹ̀, nígbà wo, níbi tí ó ti ṣẹlẹ̀, tàbí ìwọ̀n rẹ̀. Ó lè jẹ́ àpọ́nlé ìṣe, àkókò, ibi, tàbí ìwọ̀n.

Ipò rẹ̀ nínú gbólóhùn

Ọ̀rọ̀-àpọ́nlé máa ń tẹ̀lé ọ̀rọ̀-ìṣe tàbí ọ̀rọ̀ tí ó ń ṣàlàyé. Ó sábà máa ń wá lẹ́yìn ọ̀rọ̀-ìṣe nínú gbólóhùn.

Àpẹẹrẹ

1. Ó sáré kánkán. (Kánkán ń ṣàlàyé bí ó ṣe sáré)
2. Wọ́n jẹun lálẹ́. (Lálẹ́ ń sọ ìgbà tí wọ́n jẹun)
3. Ó sùn níbẹ̀. (Níbẹ̀ ń sọ ibi tí ó ti sùn)
4. Ó rìn jìnnà gan-an. (Jìnnà ń ṣàlàyé bí ó ṣe rìn)
5. Ó sọ̀rọ̀ pẹ̀lẹ́. (Pẹ̀lẹ́ ń ṣàlàyé bí ó ṣe sọ̀rọ̀)

Ọ̀rọ̀-atọ́kùn (Preposition)

Àlàyé

Ọ̀rọ̀-atọ́kùn ni ọ̀rọ̀ tí ń fi ìbáṣepọ̀ hàn láàrin ọ̀rọ̀-orúkọ tàbí àárọ́pò orúkọ kan àti ọ̀rọ̀ mìíràn nínú gbólóhùn. Ó máa ń fi ipò, ìtọ́sọ́nà, tàbí àkókò hàn. Ó sábà máa ń so ọ̀rọ̀-orúkọ pọ̀ mọ́ ọ̀rọ̀-ìṣe tàbí ọ̀rọ̀-orúkọ mìíràn.

Ipò rẹ̀ nínú gbólóhùn

Ọ̀rọ̀-atọ́kùn máa ń wá ṣáájú ọ̀rọ̀-orúkọ tàbí àárọ́pò orúkọ tí ó ń tọ́ka sí. Ó jẹ́ apá kan gbólóhùn tí ó ń fi ìbáṣepọ̀ hàn.

Àpẹẹrẹ

1. Ìwé wà lórí tábìlì. (Lórí ń fi ipò ìwé hàn)
2. Ó lọ sí Ìbàdàn. (Sí ń fi ìtọ́sọ́nà hàn)
3. Wọ́n dé ní àkókò. (Ní ń fi àkókò hàn)
4. Mo fún un pẹ̀lú ìfẹ́. (Pẹ̀lú ń fi ìbáṣepọ̀ hàn)
5. Adé wà nínú ilé. (Nínú ń fi ipò Adé hàn)

Ọ̀rọ̀-àṣopọ̀ (Conjunction)

Àlàyé

Ọ̀rọ̀-àṣopọ̀ ni ọ̀rọ̀ tí ń so ọ̀rọ̀ méjì tàbí jù bẹ́ẹ̀ lọ, àwọn gbólóhùn kéékèèké méjì tàbí jù bẹ́ẹ̀ lọ, tàbí àwọn ìpín gbólóhùn méjì tàbí jù bẹ́ẹ̀ lọ pọ̀. Ó máa ń ṣiṣẹ́ láti fi ìbáṣepọ̀ hàn láàrin àwọn apá gbólóhùn.

Ipò rẹ̀ nínú gbólóhùn

Ọ̀rọ̀-àṣopọ̀ máa ń wà láàrin àwọn ọ̀rọ̀ tàbí gbólóhùn tí ó ń so pọ̀. Ó lè wà ní àárín gbólóhùn tàbí láti bẹ̀rẹ̀ gbólóhùn tuntun tí ó bá ń so àwọn gbólóhùn pọ̀.

Àpẹẹrẹ

1. Adé àti Ọlá jẹ́ ọ̀rẹ́. (Àti ń so Adé àti Ọlá pọ̀)
2. Ó lọ sí ilé-ìwé ṣùgbọ́n kò rí olùkọ́. (Ṣùgbọ́n ń so gbólóhùn méjì pọ̀)
3. Jẹ́ kí n lọ, tí o bá fẹ́. (Tí ń so ìpín gbólóhùn pọ̀)
4. Ó jẹun, lẹ́yìn náà ó sùn. (Lẹ́yìn náà ń so àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ pọ̀)
5. Kò sí omi nítorí òjò kò rọ̀. (Nítorí ń so ìdí àti èsì pọ̀)

Teaching Methods/Instructional Techniques

Ìjíròrò, Ìṣàfihàn, Ìbéèrè àti Ìdáhùn, Àlàyé, Ìṣe-àṣàrò, Ìṣe-ìdánilẹ́kọ̀ọ́

Instructional Procedures

Step 1: Introduction

Time: 5 minutes

Teaching Skill: Ìbéèrè/Ìrántí

Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò bẹ̀rẹ̀ ẹ̀kọ́ náà nípa bíbéèrè lọ́wọ́ àwọn akẹ́kọ̀ọ́ nípa àwọn ìsọrí ọ̀rọ̀ tí wọ́n ti mọ̀ tẹ́lẹ̀, bíi ọ̀rọ̀-orúkọ àti ọ̀rọ̀-ìṣe. Ó yóò tún sọ àwọn àpẹẹrẹ gbólóhùn díẹ̀ fún wọn láti fi rántí.

Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò dáhùn àwọn ìbéèrè olùkọ́, wọ́n yóò sì rántí àwọn ìsọrí ọ̀rọ̀ tí wọ́n ti kọ́ tẹ́lẹ̀.

Learning Point: Ìrántí ìsọrí ọ̀rọ̀.

Step 2: Ìgbéyẹ̀wò Ọ̀rọ̀-àpèjúwe

Time: 10 minutes

Teaching Skill: Àlàyé/Ìṣàfihàn

Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò ṣe àlàyé nípa ọ̀rọ̀-àpèjúwe, iṣẹ́ rẹ̀ nínú gbólóhùn, àti ipò tí ó máa ń wà. Yóò kọ àwọn àpẹẹrẹ sórí pátákó, yóò sì pe àwọn ọ̀rọ̀ náà fún àwọn akẹ́kọ̀ọ́.

Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò fetí sílẹ̀ dáradára, wọ́n yóò sì tún pe àwọn àpẹẹrẹ ọ̀rọ̀-àpèjúwe tí olùkọ́ pè.

Learning Point: Ìmọ̀ ọ̀rọ̀-àpèjúwe.

Step 3: Ìdámọ̀ àti Lílo Ọ̀rọ̀-àpèjúwe

Time: 8 minutes

Teaching Skill: Ìdánilẹ́kọ̀ọ́/Ìṣe-àṣàrò

Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò kọ àwọn gbólóhùn tuntun sórí pátákó, yóò sì béèrè lọ́wọ́ àwọn akẹ́kọ̀ọ́ láti dá ọ̀rọ̀-àpèjúwe mọ̀ nínú wọn, kí wọ́n sì sọ iṣẹ́ tí ó ń ṣe.

Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò dá ọ̀rọ̀-àpèjúwe mọ̀ nínú àwọn gbólóhùn, wọ́n yóò sì sọ iṣẹ́ rẹ̀.

Learning Point: Ìdámọ̀ ọ̀rọ̀-àpèjúwe.

Step 4: Ìgbéyẹ̀wò Ọ̀rọ̀-àpọ́nlé

Time: 10 minutes

Teaching Skill: Àlàyé/Ìṣàfihàn

Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò ṣe àlàyé nípa ọ̀rọ̀-àpọ́nlé, iṣẹ́ rẹ̀ nínú gbólóhùn, àti ipò tí ó máa ń wà. Yóò kọ àwọn àpẹẹrẹ sórí pátákó, yóò sì pe àwọn ọ̀rọ̀ náà fún àwọn akẹ́kọ̀ọ́.

Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò fetí sílẹ̀ dáradára, wọ́n yóò sì tún pe àwọn àpẹẹrẹ ọ̀rọ̀-àpọ́nlé tí olùkọ́ pè.

Learning Point: Ìmọ̀ ọ̀rọ̀-àpọ́nlé.

Step 5: Ìdámọ̀ àti Lílo Ọ̀rọ̀-àpọ́nlé

Time: 8 minutes

Teaching Skill: Ìdánilẹ́kọ̀ọ́/Ìṣe-àṣàrò

Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò kọ àwọn gbólóhùn tuntun sórí pátákó, yóò sì béèrè lọ́wọ́ àwọn akẹ́kọ̀ọ́ láti dá ọ̀rọ̀-àpọ́nlé mọ̀ nínú wọn, kí wọ́n sì sọ iṣẹ́ tí ó ń ṣe.

Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò dá ọ̀rọ̀-àpọ́nlé mọ̀ nínú àwọn gbólóhùn, wọ́n yóò sì sọ iṣẹ́ rẹ̀.

Learning Point: Ìdámọ̀ ọ̀rọ̀-àpọ́nlé.

Step 6: Ìgbéyẹ̀wò Ọ̀rọ̀-atọ́kùn àti Ọ̀rọ̀-àṣopọ̀

Time: 7 minutes

Teaching Skill: Àlàyé/Ìṣàfihàn

Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò ṣe àlàyé nípa ọ̀rọ̀-atọ́kùn àti ọ̀rọ̀-àṣopọ̀, iṣẹ́ wọn, àti ipò wọn nínú gbólóhùn. Yóò kọ àwọn àpẹẹrẹ sórí pátákó, yóò sì pe àwọn ọ̀rọ̀ náà fún àwọn akẹ́kọ̀ọ́.

Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò fetí sílẹ̀, wọ́n yóò sì tún pe àwọn àpẹẹrẹ ọ̀rọ̀-atọ́kùn àti ọ̀rọ̀-àṣopọ̀ tí olùkọ́ pè.

Learning Point: Ìmọ̀ atọ́kùn àṣopọ̀.

Step 7: Evaluation/Review

Time: 5 minutes

Teaching Skill: Questioning/Assessment

Teacher’s Activity: The teacher evaluates the learning by asking the following questions:

1. Kí ni ọ̀rọ̀-àpèjúwe?
2. Fun àpẹẹrẹ méjì fún ọ̀rọ̀-àpọ́nlé.
3. Níbo ni ọ̀rọ̀-atọ́kùn máa ń wà nínú gbólóhùn?
4. Dá ọ̀rọ̀-àṣopọ̀ mọ̀ nínú gbólóhùn yìí: “Adé lọ sí ọjà, ṣùgbọ́n kò rí ohun tí ó fẹ́.”

Pupils’ Activity: Pupils answer orally and in writing.

Learning Point: Ìṣàyẹ̀wò ìmọ̀ ìsọrí ọ̀rọ̀.

Step 8: Note-Taking

Time: 10 minutes

Teaching Skill: Guided Writing

Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò tọ́ àwọn akẹ́kọ̀ọ́ láti kọ àwọn àkọsílẹ̀ pàtàkì lórí ìsọrí ọ̀rọ̀, pẹ̀lú àlàyé àti àpẹẹrẹ, sínú ìwé àkọsílẹ̀ wọn.

Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò kọ àwọn àkọsílẹ̀ náà sínú ìwé wọn dáradára.

Learning Point: Kíkọ àkọsílẹ̀ ọ̀rọ̀.

Step 9: Conclusion

Time: 2 minutes

Teaching Skill: Ìparí ẹ̀kọ́

Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò tún tẹnu mọ́ àwọn kókó pàtàkì ẹ̀kọ́ lórí ìsọrí ọ̀rọ̀ àti ipò wọn nínú gbólóhùn, yóò sì fún wọn níṣìírí láti máa lo wọn dáradára nínú ìfọ̀rọ̀wérọ̀ wọn.

Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò gbọ́ ìparí ẹ̀kọ́ náà, wọ́n yóò sì fi ọpẹ́ hàn.

Learning Point: Ìparí ẹ̀kọ́ ìsọrí ọ̀rọ̀.

Continuous Assessment/Further Study

Type: Homework

Instruction: Ẹ ṣe àwọn ìdánilẹ́kọ̀ọ́ wọ̀nyí nínú ìwé ìdánilẹ́kọ̀ọ́ yín:

1. Ṣe àlàyé kúkúrú lórí ọ̀rọ̀-àpèjúwe àti ipò rẹ̀ nínú gbólóhùn.
2. Fun àpẹẹrẹ mẹ́ta fún ọ̀rọ̀-àpọ́nlé, kí ẹ sì sọ iṣẹ́ tí wọ́n ń ṣe.
3. Dá ọ̀rọ̀-atọ́kùn àti ọ̀rọ̀-àṣopọ̀ mọ̀ nínú gbólóhùn wọ̀nyí, kí ẹ sì sọ iṣẹ́ tí wọ́n ń ṣe:
   1. Adé lọ sí oko pẹ̀lú Ọlá.
   2. Ó jẹun ṣùgbọ́n kò mu omi.
   3. Ìwé wà nínú àpò.

Lesson Keywords

• Ìsọrí ọ̀rọ̀ – Àwọn oríṣi ọ̀rọ̀ tó ní iṣẹ́ tirẹ̀ nínú gbólóhùn.
• Ọ̀rọ̀-àpèjúwe – Ọ̀rọ̀ tí ń ṣàlàyé ọ̀rọ̀-orúkọ tàbí àárọ́pò orúkọ.
• Ọ̀rọ̀-àpọ́nlé – Ọ̀rọ̀ tí ń ṣàlàyé ọ̀rọ̀-ìṣe, ọ̀rọ̀-àpèjúwe tàbí ọ̀rọ̀-àpọ́nlé mìíràn.
• Ọ̀rọ̀-atọ́kùn – Ọ̀rọ̀ tí ń fi ìbáṣepọ̀ hàn láàrin ọ̀rọ̀-orúkọ àti ọ̀rọ̀ mìíràn.
• Ọ̀rọ̀-àṣopọ̀ – Ọ̀rọ̀ tí ń so àwọn ọ̀rọ̀ tàbí gbólóhùn pọ̀.
• Ipò – Ibi tí ọ̀rọ̀ wà nínú ìhun gbólóhùn.

Differentiation

Fún àwọn akẹ́kọ̀ọ́ tí wọ́n ní ìṣòro: Olùkọ́ yóò tún ṣe àlàyé pẹ̀lú àwọn àpẹẹrẹ tó rọrùn, yóò sì fún wọn ní àkókò púpọ̀ láti béèrè ìbéèrè, tàbí kí wọ́n ṣiṣẹ́ ní àwùjọ kékeré pẹ̀lú àwọn akẹ́kọ̀ọ́ mìíràn. Olùkọ́ yóò tún lo àwọn àtẹ àwòrán láti fi jẹ́ kí àlàyé náà yé wọn dáradára.

Fún àwọn akẹ́kọ̀ọ́ tí wọ́n yá gágá: Olùkọ́ yóò fún wọn ní àwọn àṣàyàn gbólóhùn tó nira sí i láti dá àwọn ìsọrí ọ̀rọ̀ wọ̀nyí mọ̀, tàbí kí wọ́n kọ gbólóhùn tiwọn tí wọ́n ti lo gbogbo àwọn ìsọrí ọ̀rọ̀ tí a kọ́ lónìí. Wọ́n tún lè ṣe ìwádìí lórí àwọn ìsọrí ọ̀rọ̀ mìíràn tí a kò kọ́ nínú ẹ̀kọ́ yìí.

Suggested Lesson Videos

Search on YouTube: “Yoruba word classes SS3” or “Ìsọrí ọ̀rọ̀ Yorùbá SS3”