ÀTÚNYÊWÒ ÈTÒ ÌŚÈLÚ: Ààtò agbo-ilé Ètò oyè jíjç oyè ìdílé for SS 3

Class: SS 3
Term: First Term
Week: 10
Age: Approximately 17 years
Duration: 60 minutes
Subject: Yoruba Language
Topic: ÀTÚNYÊWÒ ÈTÒ ÌŚÈLÚ
Subject Matter: Ààtò agbo-ilé Ètò oyè jíjç oyè ìdílé; Oyè ìfidánilölá; Ètò ìśèlú òde òní: Ìjôba àpapõ; Ìjôba ìpínlê; Ìjôba ìbílê
Previous Lesson: ÀRÀNMÖ: Oríkì àti Oríśiríśi Àrànmö

Specific Objectives

By the end of the lesson, pupils/students should be able to:

Cognitive Domain

• Ṣàlàyé ààtò agbo-ilé ètò oyè jíjẹ.
• Ṣàlàyé oyè ìdílé àti oyè ìfidánilọ́lá.
• Ṣàlàyé ètò ìṣèlú òde òní.
• Ṣàlàyé ìjọba àpapọ̀, ìpínlẹ̀ àti ìbílẹ̀.
• Ṣàlàyé ipa tí àwọn akópa nínú ààtò agbo-ilé ń kó.

Affective Domain

• Mọyì àṣà ìbílẹ̀ Yorùbá nípa ètò oyè jíjẹ.
• Mọyì ìṣàkóso ìjọba ní oríṣiríṣi ìpele.

Psychomotor Domain

• Ṣe àfiwé ààtò agbo-ilé ètò oyè jíjẹ pẹ̀lú ètò ìṣèlú òde òní.
• Ṣe àtúnyẹwò àwọn oríṣiríṣi oyè tí ó wà ní àwùjọ.

Reference Materials

The following resources were used in planning this lesson:

• 2014 Senior Secondary Education Curriculum (SSEC)
• Relevant State Unified Scheme of Work
• Ìwé Yorùbá fún Ilé-ìwé Gírámà Agba (Senior Secondary Yoruba Textbook)
• FCT ERC/NAPPS Scheme of work

Instructional Materials

The teacher will teach this lesson with the aid of:

• Fídíò ayẹyẹ ìfinijoyè (Video of chieftaincy installation ceremony)
• Àwọn àwòrán àwọn oyè ìbílẹ̀
• Àtẹ ìyàwòrán àwọn ìpele ìjọba

Rationale for the Lesson

Ẹ̀kọ́ yìí ṣe pàtàkì láti fi ìtàn àti àṣà ìbílẹ̀ Yorùbá hàn àwọn akẹ́kọ̀ọ́ nípa ètò oyè jíjẹ. Ó tún jẹ́ kí wọ́n lóye bí ètò ìṣèlú òde òní ṣe ń ṣiṣẹ́ ní oríṣiríṣi ìpele ìjọba, èyí tí yóò ràn wọ́n lọ́wọ́ láti jẹ́ ọmọ ìlú tó mọye.

Prerequisite/Previous Knowledge

Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ ti ní ìmọ̀ díẹ̀ lórí àwọn ètò ìṣèlú ìbílẹ̀ àti ti òde òní ní àwọn kíláàsì tí wọ́n ti kọjá.

Lesson Content/Board Summary

ÀTÚNYÊWÒ ÈTÒ ÌŚÈLÚ

Ààtò Agbo-ilé Ètò Oyè Jíjẹ

Ààtò agbo-ilé ètò oyè jíjẹ ni ọ̀nà tí àwọn Yorùbá gbà ń yan oyè ìbílẹ̀ láti ìran dé ìran. Èyí túmọ̀ sí pé oyè kan yóò máa yí láàárín àwọn agbo-ilé kan pàtó tí wọ́n ní ẹ̀tọ́ sí oyè náà.

Àwọn akópa pàtàkì nínú ààtò agbo-ilé ètò oyè jíjẹ ni:

1. Olóyè tó wà lọ́wọ́: Òun ló máa ń darí ìgbésẹ̀ yíyan olóyè tuntun.
2. Ìgbìmọ̀ àwọn ìjòyè: Àwọn ni wọ́n máa ń ṣe ìdánilójú pé gbogbo ìlànà ni a tẹ̀lé.
3. Àwọn agbo-ilé tó ní ẹ̀tọ́: Àwọn ni wọ́n ti fi ìdí rẹ̀ múlẹ̀ pé wọ́n lè jẹ oyè náà.
4. Àwọn àgbàlagbà àti àwọn olùgbé ìlú: Wọ́n máa ń kópa nínú ìgbésẹ̀ yíyan olóyè, wọ́n sì máa ń fọwọ́ sí ìyàn náà.

Ipa tí akópa kọ̀ọ̀kan ń kó:

1. Olóyè tó wà lọ́wọ́: Òun ni olórí ìlú, ó máa ń ṣe ìdájọ́, ó sì máa ń ṣojú ìlú rẹ̀.
2. Ìgbìmọ̀ àwọn ìjòyè: Wọ́n máa ń gbani níyànjú, wọ́n máa ń ran olóyè lọ́wọ́ láti ṣàkóso, wọ́n sì máa ń rí i pé àṣà ìbílẹ̀ wà láàyè.
3. Àwọn agbo-ilé tó ní ẹ̀tọ́: Wọ́n máa ń múra sílẹ̀ láti gba oyè, wọ́n sì máa ń dáàbò bo orúkọ agbo-ilé wọn.
4. Àwọn àgbàlagbà àti àwọn olùgbé ìlú: Wọ́n máa ń tẹríba fún olóyè, wọ́n sì máa ń kópa nínú ìdàgbàsókè ìlú.

Oyè Ìdílé

Oyè ìdílé ni oyè tí a jogún láti ọ̀dọ̀ àwọn òbí tàbí àwọn bàbá ńlá. Oyè yìí kò lè jáde kúrò láàárín agbo-ilé kan pàtó, ó sì máa ń yí láàárín àwọn ẹ̀ka agbo-ilé náà.

Àwọn àpẹẹrẹ oyè ìdílé ni:

1. Ọba (King)
2. Ìyálóde (Female community leader)
3. Bàbá Ìjọyè (Chief)
4. Àwọn oyè ìjòyè mìíràn bíi Ọ̀tun, Òsì, Ẹkẹrin, àti bẹ́ẹ̀bẹ́ẹ̀ lọ.

Oyè Ìfidánilọ́lá

Oyè ìfidánilọ́lá ni oyè tí a fi ń dá èèyàn lọ́lá nítorí iṣẹ́ ribiribi tí ó ti ṣe fún ìlú tàbí orílẹ̀-èdè rẹ̀. Oyè yìí kì í ṣe ìjogún, kàkà bẹ́ẹ̀, a máa ń fún èèyàn ní iṣẹ́ takun-takun rẹ̀.

Àwọn ìdí tí wọ́n fi ń fún èèyàn ní oyè ìfidánilọ́lá:

1. Fún ìdàgbàsókè ìlú.
2. Fún ìrànlọ́wọ́ sí àwọn aláìní.
3. Fún ìgbéga ètò ẹ̀kọ́.
4. Fún ìgbéga àṣà àti ìṣe.
5. Fún ìdáàbòbò àlàáfíà.

Àwọn àpẹẹrẹ oyè ìfidánilọ́lá ni:

1. Ààrẹ Ọ̀nà Kakanfò (Generalissimo)
2. Balógun (Warlord)
3. Otunba (Honorary Chief)
4. Fìlàní (Honorary Chief)

Ètò Ìṣèlú Òde Òní

Ètò ìṣèlú òde òní ni ọ̀nà tí ìjọba gbà ń ṣàkóso orílẹ̀-èdè tàbí ìpínlẹ̀ nípa lílo òfin àti ìlànà tí ó wà nílẹ̀. Èyí yàtọ̀ sí ètò ìṣèlú ìbílẹ̀ tí ó dá lórí àṣà àti ìṣe.

Ní Nàìjíríà, ètò ìṣèlú òde òní pín sí ìpele mẹ́ta:

1. Ìjọba Àpapọ̀ (Federal Government)
2. Ìjọba Ìpínlẹ̀ (State Government)
3. Ìjọba Ìbílẹ̀ (Local Government)

Ìjọba Àpapọ̀

Ìjọba Àpapọ̀ ni ìjọba tó ga jù lọ ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Olórí rẹ̀ ni Ààrẹ, ó sì máa ń darí gbogbo orílẹ̀-èdè. Àwọn ẹ̀ka rẹ̀ ni:

1. Ẹ̀ka Aṣòfin (Legislative): Ilé Ìgbìmọ̀ Aṣòfin (National Assembly) tí ó ní Ilé Ìgbìmọ̀ Aṣòfin Àgbà (Senate) àti Ilé Ìgbìmọ̀ Aṣòfin Kékeré (House of Representatives). Iṣẹ́ wọn ni ṣíṣe òfin.
2. Ẹ̀ka Aṣèjọba (Executive): Ààrẹ, Igbákejì Ààrẹ, àti àwọn Mínísítà. Iṣẹ́ wọn ni gbígbé òfin sílẹ̀ àti rí i pé wọ́n tẹ̀lé e.
3. Ẹ̀ka Adájọ́ (Judiciary): Ilé Ẹjọ́ Gíga Jù Lọ (Supreme Court) àti àwọn ilé ẹjọ́ mìíràn. Iṣẹ́ wọn ni túmọ̀ òfin àti ṣíṣe ìdájọ́.

Ìjọba Ìpínlẹ̀

Ìjọba Ìpínlẹ̀ ni ìjọba tó wà ní ìpele kejì lẹ́yìn ìjọba àpapọ̀. Olórí rẹ̀ ni Gómìnà, ó sì máa ń darí ìpínlẹ̀ kọ̀ọ̀kan. Àwọn ẹ̀ka rẹ̀ ni:

1. Ẹ̀ka Aṣòfin (Legislative): Ilé Ìgbìmọ̀ Aṣòfin Ìpínlẹ̀ (State House of Assembly). Iṣẹ́ wọn ni ṣíṣe òfin fún ìpínlẹ̀.
2. Ẹ̀ka Aṣèjọba (Executive): Gómìnà, Igbákejì Gómìnà, àti àwọn Kọmíṣọ́nà. Iṣẹ́ wọn ni gbígbé òfin sílẹ̀ àti rí i pé wọ́n tẹ̀lé e ní ìpínlẹ̀.
3. Ẹ̀ka Adájọ́ (Judiciary): Ilé Ẹjọ́ Gíga Jù Lọ ti Ìpínlẹ̀ (State High Court) àti àwọn ilé ẹjọ́ mìíràn. Iṣẹ́ wọn ni túmọ̀ òfin àti ṣíṣe ìdájọ́ ní ìpínlẹ̀.

Ìjọba Ìbílẹ̀

Ìjọba Ìbílẹ̀ ni ìjọba tó wà ní ìpele kẹta, ó sì súnmọ́ àwọn ènìyàn jù lọ. Olórí rẹ̀ ni Alága (Chairman), ó sì máa ń darí agbègbè ìjọba ìbílẹ̀ kọ̀ọ̀kan. Àwọn ẹ̀ka rẹ̀ ni:

1. Ẹ̀ka Aṣòfin (Legislative): Ilé Ìgbìmọ̀ Aṣòfin Ìbílẹ̀ (Local Government Legislative Council). Iṣẹ́ wọn ni ṣíṣe òfin fún agbègbè ìjọba ìbílẹ̀.
2. Ẹ̀ka Aṣèjọba (Executive): Alága, Igbákejì Alága, àti àwọn Kọmíṣọ́nà tàbí Olùdarí. Iṣẹ́ wọn ni gbígbé òfin sílẹ̀ àti rí i pé wọ́n tẹ̀lé e ní agbègbè ìjọba ìbílẹ̀.
3. Ẹ̀ka Adájọ́ (Judiciary): Ilé Ẹjọ́ Àdúgbò (Customary Court) àti àwọn ilé ẹjọ́ mìíràn. Iṣẹ́ wọn ni túmọ̀ òfin àti ṣíṣe ìdájọ́ ní agbègbè ìjọba ìbílẹ̀.

Teaching Methods/Instructional Techniques

Discussion, Question and Answer, Explanation, Observation, Group Work

Instructional Procedures

Step 1: Introduction

Time: 5 minutes

Teaching Skill: Ìbéèrè/Ìgbàsílẹ̀ ìmọ̀

Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò bẹ̀rẹ̀ ẹ̀kọ́ náà nípa bíbéèrè àwọn ìbéèrè lórí àwọn ètò ìṣèlú tí wọ́n ti kọ́ tẹ́lẹ̀, pàápàá jù lọ nípa oyè jíjẹ àti ìpele ìjọba.

Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò dáhùn àwọn ìbéèrè olùkọ́, wọ́n yóò sì tún rántí àwọn ẹ̀kọ́ tí wọ́n ti kọ́.

Learning Point: Ìrántí ètò ìṣèlú

Step 2: Àtúnyẹwò Ààtò Agbo-ilé Ètò Oyè Jíjẹ

Time: 10 minutes

Teaching Skill: Ìṣàlàyé/Ìfihàn

Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò ṣàlàyé ààtò agbo-ilé ètò oyè jíjẹ, àwọn akópa rẹ̀ àti ipa tí wọ́n ń kó. Olùkọ́ yóò tún fi fídíò ayẹyẹ ìfinijoyè hàn.

Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò fetí sílẹ̀ dáadáa, wọ́n yóò sì wo fídíò náà. Wọ́n yóò tún dárúkọ àwọn akópa nínú ààtò agbo-ilé.

Learning Point: Ìlóye ààtò agbo-ilé

Step 3: Àtúnyẹwò Oyè Ìdílé

Time: 8 minutes

Teaching Skill: Ìṣàlàyé/Ìfọ̀rọ̀wérọ̀

Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò tún ṣàlàyé oyè ìdílé, bí wọ́n ṣe ń jẹ ẹ́, àti àwọn àpẹẹrẹ rẹ̀. Yóò gba àwọn akẹ́kọ̀ọ́ láyè láti béèrè ìbéèrè.

Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò fetí sílẹ̀, wọ́n yóò sì sọ àwọn àpẹẹrẹ oyè ìdílé tí wọ́n mọ̀.

Learning Point: Ìmọ̀ oyè ìdílé

Step 4: Àtúnyẹwò Oyè Ìfidánilọ́lá

Time: 8 minutes

Teaching Skill: Ìṣàlàyé/Ìfọ̀rọ̀wérọ̀

Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò ṣàlàyé oyè ìfidánilọ́lá, ìdí tí wọ́n fi ń fún èèyàn ní i, àti àwọn àpẹẹrẹ rẹ̀. Yóò fi ìyàtọ̀ hàn láàárín oyè ìdílé àti oyè ìfidánilọ́lá.

Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò fetí sílẹ̀, wọ́n yóò sì sọ àwọn àpẹẹrẹ oyè ìfidánilọ́lá tí wọ́n mọ̀.

Learning Point: Ìmọ̀ oyè ìfidánilọ́lá

Step 5: Àtúnyẹwò Ètò Ìṣèlú Òde Òní

Time: 10 minutes

Teaching Skill: Ìṣàlàyé/Ìfihàn

Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò ṣàlàyé ètò ìṣèlú òde òní, ó sì yóò dárúkọ àwọn ìpele ìjọba mẹ́ta tó wà ní Nàìjíríà: ìjọba àpapọ̀, ìjọba ìpínlẹ̀ àti ìjọba ìbílẹ̀. Yóò lo àtẹ ìyàwòrán láti fi hàn.

Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò fetí sílẹ̀, wọ́n yóò sì ṣàlàyé ìjọba àpapọ̀ àti ìbílẹ̀.

Learning Point: Ìlóye ètò ìṣèlú

Step 6: Àtúnyẹwò Àwọn Ìpele Ìjọba

Time: 9 minutes

Teaching Skill: Ìṣàlàyé/Ìfọ̀rọ̀wérọ̀

Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò tún ṣàlàyé ní kíkún lórí ìjọba àpapọ̀, ìjọba ìpínlẹ̀ àti ìjọba ìbílẹ̀, àwọn ẹ̀ka wọn àti ipa tí wọ́n ń kó. Yóò gba àwọn akẹ́kọ̀ọ́ láyè láti béèrè ìbéèrè.

Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò fetí sílẹ̀, wọ́n yóò sì sọ àwọn ipa tí ìjọba kọ̀ọ̀kan ń kó.

Learning Point: Ìmọ̀ ìpele ìjọba

Step 7: Evaluation/Review

Time: 5 minutes

Teaching Skill: Questioning/Assessment

Teacher’s Activity: The teacher evaluates the learning by asking the following questions:

1. Kí ni ààtò agbo-ilé ètò oyè jíjẹ?
2. Dárúkọ àwọn akópa méjì nínú ààtò agbo-ilé ètò oyè jíjẹ.
3. Fi ìyàtọ̀ hàn láàárín oyè ìdílé àti oyè ìfidánilọ́lá.
4. Dárúkọ àwọn ìpele ìjọba mẹ́ta tó wà ní Nàìjíríà.
5. Ṣàlàyé ipa kan tí ìjọba ìbílẹ̀ ń kó.

Pupils’ Activity: Pupils answer orally and in writing.

Learning Point: Ìdáhùn ìbéèrè àtúnyẹwò

Step 8: Conclusion

Time: 5 minutes

Teaching Skill: Ìparí ẹ̀kọ́

Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò tún tẹnu mọ́ àwọn kókó pàtàkì ẹ̀kọ́ náà lórí ètò ìṣèlú ìbílẹ̀ àti ti òde òní, yóò sì gba àwọn akẹ́kọ̀ọ́ níyànjú láti máa fi ọwọ́ sí àṣà àti ìṣe ìlú wọn.

Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò gbọ́ ìparí ẹ̀kọ́ náà, wọ́n yóò sì mọyì àṣà Yorùbá.

Learning Point: Ìparí ẹ̀kọ́

Lesson Keywords

• Ààtò agbo-ilé – Ọ̀nà ìran-dé-ìran láti yan oyè ìbílẹ̀.
• Oyè ìdílé – Oyè tí a jogún láti ọ̀dọ̀ àwọn òbí tàbí bàbá ńlá.
• Oyè ìfidánilọ́lá – Oyè tí a fi ń dá èèyàn lọ́lá nítorí iṣẹ́ ribiribi rẹ̀.
• Ètò ìṣèlú òde òní – Ọ̀nà tí ìjọba gbà ń ṣàkóso orílẹ̀-èdè nípa òfin.
• Ìjọba àpapọ̀ – Ìjọba tó ga jù lọ ní orílẹ̀-èdè.
• Ìjọba ìpínlẹ̀ – Ìjọba tó wà ní ìpele kejì lẹ́yìn ìjọba àpapọ̀.
• Ìjọba ìbílẹ̀ – Ìjọba tó súnmọ́ àwọn ènìyàn jù lọ.

Differentiation

Fún àwọn akẹ́kọ̀ọ́ tí kò tíì lóye dáadáa, olùkọ́ yóò tún ṣàlàyé àwọn kókó pàtàkì nípa lílo àwọn àpẹẹrẹ tó rọrùn. Fún àwọn akẹ́kọ̀ọ́ tó mọye, olùkọ́ yóò fún wọn ní iṣẹ́ àṣekúdàá láti ṣe ìwádìí lórí àwọn oyè ìbílẹ̀ mìíràn ní agbègbè wọn.

Suggested Lesson Videos

Search YouTube for “Ayẹyẹ ìfinijoyè ní ilẹ̀ Yorùbá” or “Ìpele ìjọba ní Nàìjíríà ní èdè Yorùbá” for relevant videos.