LÍTÍRÈŚÕ: Àtúpalê àśàyàn ìwé ìtàn àròsô méjì for SS 3

Class: SS 3
Term: First Term
Week: 11
Age: 17 years
Duration: 60 minutes
Subject: Yoruba Language
Curriculum Theme: Lítírèṣọ̀
Previous Lesson: ÀTÚNYÊWÒ ÈTÒ ÌŚÈLÚ: Ààtò agbo-ilé Ètò oyè jíjç oyè ìdílé
Topic: LÍTÍRÈŚÕ: Àtúpalê àśàyàn ìwé ìtàn àròsô méjì
Subject Matter: Àtúpalê àśàyàn ìwé ìtàn àròsô méjì; Kókó õrõ; Àhunpõ ìtàn; Ìfìwàwêdá; Ibùdó ìtàn ç. Ôgbön ìsõtàn; Àśà tí ó súyô; Àmúyç àti àléébù

Specific Objectives

By the end of the lesson, pupils/students should be able to:

Cognitive Domain

• Ṣe àtúpalẹ̀ kókó ọ̀rọ̀ àti àhunpọ̀ ìtàn nínú àwọn ìwé àròsọ méjì tí a kà.
• Ṣàlàyé ìfìwàwẹ̀dá àti ibùdó ìtàn nínú àwọn ìwé náà.
• Dárúkọ àwọn ọgbọ́n ìsọ̀tàn tí òǹkọ̀wé lò.
• Ṣàlàyé àwọn àṣà Yorùbá tí ó súyọ nínú ìtàn.
• Ṣe àgbéyẹ̀wò àmúyẹ àti àléébù àwọn ìwé ìtàn àròsọ náà.

Affective Domain

• Fi ìfẹ́ hàn sí kíkà àti ṣíṣe àtúpalẹ̀ ìwé ìtàn àròsọ.
• Mọyì àwọn àṣà àti ìṣe Yorùbá tí ó hàn nínú àwọn ìtàn.

Psychomotor Domain

• Ṣe àtúnsọ ìtàn inú àwọn ìwé àròsọ méjì tí wọ́n kà ní ṣókí.
• Kọ àtúpalẹ̀ ìwé ìtàn àròsọ lórí àwọn kókó tí a jíròrò.

Reference Materials

The following resources were used in planning this lesson:

• 2014 Senior Secondary Education Curriculum (SSEC)
• Relevant State Unified Scheme of Work
• Ìwé Mímuṣe Ètò Ẹ̀kọ́ Yorùbá fún Ilé-ìwé Gíga Kẹta (SS 3)
• FCT ERC/NAPPS Scheme of work

Instructional Materials

The teacher will teach this lesson with the aid of:

• Ìwé ìtàn àròsọ méjì tí a yàn (fún àpẹẹrẹ: *Ògbójú Ọdẹ Nínú Igbó Irúnmọlẹ̀* àti *Adììtú Olódùmarè*).
• Àwòrán tí ó bá lè jẹ́wọ́ ìṣẹ̀lẹ̀ inú ìwé ìtàn àròsọ tí a yàn.
• Àtẹ ìkọ̀wé (whiteboard/blackboard) àti àwọn ohun èlò ìkọ̀wé.

Rationale for the Lesson

Ẹ̀kọ́ yìí ṣe pàtàkì nítorí ó jẹ́ kí àwọn akẹ́kọ̀ọ́ ní agbára láti ṣe àgbéyẹ̀wò àti láti ní òye jíjinlẹ̀ nípa àwọn ìwé ìtàn àròsọ Yorùbá. Ó tún ràn wọ́n lọ́wọ́ láti mọ àwọn àṣà àti ìṣe Yorùbá tí ó súyọ nínú àwọn ìtàn, bẹ́ẹ̀ sì ni ó mú kí wọ́n ní ìmọ̀ tó péye nípa lítírèṣọ̀ Yorùbá.

Prerequisite/Previous Knowledge

Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ ti ní ìmọ̀ nípa ìwé ìtàn àròsọ àti àwọn àbùdá rẹ̀ ní ìpele kékeré, wọ́n sì ti ka àwọn ìwé ìtàn àròsọ Yorùbá kan.

Lesson Content/Board Summary

LÍTÍRÈṢỌ̀: Àtúpalẹ̀ Àṣàyàn Ìwé Ìtàn Àròsọ Méjì

Àtúpalẹ̀ ìwé ìtàn àròsọ túmọ̀ sí ṣíṣe àgbéyẹ̀wò àwọn ìpele àti àbùdá kan pàtó nínú ìtàn láti lè ní òye jíjinlẹ̀ nípa rẹ̀. Àwọn kókó tí a óò ṣe àtúpalẹ̀ lórí wọn ni:

Kókó Ọ̀rọ̀

Kókó ọ̀rọ̀ ni èrò pàtàkì tàbí ìfiranṣẹ́ tí òǹkọ̀wé fẹ́ fi ránṣẹ́ sí àwọn òǹkàwé. Ó jẹ́ ìṣẹ̀lẹ̀ tàbí èrò tí ó ń tẹnu mọ́ ní gbogbo ìtàn. Láti lè mọ kókó ọ̀rọ̀, a gbọ́dọ̀ wo ohun tí ìtàn náà ń kọ́ wa, tàbí ìṣẹ̀lẹ̀ tí ó ń ṣẹlẹ̀ ní gbogbo ìgbà.

Àwọn àpẹẹrẹ kókó ọ̀rọ̀ tí ó lè súyọ nínú ìwé ìtàn àròsọ ni:

1. Ìfẹ́ àti ìkórìíra.
2. Ìjàkadì láàrin rere àti búburú.
3. Ìgbésí ayé àti ikú.
4. Ìwà ọmọlúwàbí àti ìwà àìtọ́.
5. Àbùkù àti ìgbàlà.

Àhunpọ̀ Ìtàn

Àhunpọ̀ ìtàn ni bí a ṣe to àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ inú ìtàn lẹ́sẹẹsẹ láti ìbẹ̀rẹ̀ dé òpin. Ó ní àwọn ìpele pàtàkì wọ̀nyí:

1. Ìbẹ̀rẹ̀ (Exposition): Níhìn-ín ni a ti máa ń mọ àwọn èèyàn pàtàkì, ibùdó ìtàn àti ìṣòro àkọ́kọ́.
2. Ìdàgbàsókè (Rising Action): Àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ tí ó ń mú ìtàn lọ síwájú, tí ó sì ń mú ìṣòro pọ̀ sí i.
3. Òkìtì Ìtàn (Climax): Èyí ni ìpele tí ó ga jù lọ nínú ìtàn, níbi tí ìṣòro ti dé òkè rẹ̀, tí ìpinnu pàtàkì sì máa ń wáyé.
4. Ìrẹ̀lẹ̀ (Falling Action): Àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ tí ó ń tẹ̀lé òkìtì ìtàn, tí ó sì ń mú ìtàn lọ sí ìparí.
5. Ìparí (Resolution): Níhìn-ín ni a ti máa ń yanjú gbogbo ìṣòro, tí ìtàn sì máa ń parí.

Ìfìwàwẹ̀dá

Ìfìwàwẹ̀dá ni ọ̀nà tí òǹkọ̀wé fi ń ṣàlàyé tàbí fi ìwà àwọn èèyàn inú ìtàn hàn. Ó lè jẹ́ nípasẹ̀:

1. Ìfihàn tààrà (Direct Characterization): Òǹkọ̀wé fúnra rẹ̀ ni ó máa ń ṣàlàyé ìwà èèyàn.
2. Ìfihàn àìtara (Indirect Characterization): A máa ń mọ ìwà èèyàn nípasẹ̀:
   1. Àwọn ọ̀rọ̀ tí wọ́n sọ.
   2. Àwọn ìṣe wọn.
   3. Àwọn èrò inú wọn.
   4. Bí àwọn èèyàn mìíràn ṣe ń wò wọ́n tàbí ohun tí wọ́n sọ nípa wọn.
   5. Ìrísí wọn.

Nínú ìwé ìtàn àròsọ àkọ́kọ́, a lè rí àwọn èèyàn bíi Àjàlá (akọni, alágbára) àti Ìyá Àjàlá (olùfẹ́, olùrànlọ́wọ́). Nínú ìwé ìtàn àròsọ kejì, a lè rí Ọba (alágbára, aláìláàánú) àti Ọmọbìnrin (onírẹ̀lẹ̀, olùfẹ́).

Ibùdó Ìtàn

Ibùdó ìtàn ni àkókò àti àyè tí ìtàn náà ti ṣẹlẹ̀. Ó nípa lórí bí àwọn èèyàn ṣe ń hùwà àti àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ tí ó ń wáyé.

1. Àkókò: Ó lè jẹ́ àkókò àtijọ́, àkókò òde òní, tàbí àkókò ọjọ́ iwájú.
2. Àyè: Ó lè jẹ́ abúlé, ìlú ńlá, igbó, tàbí ibi mìíràn.

Fún àpẹẹrẹ, ibùdó ìtàn àkọ́kọ́ lè jẹ́ abúlé Yorùbá kan ní àkókò àtijọ́, níbi tí àṣà àti ìṣe Yorùbá ti lágbára. Ibùdó ìtàn kejì sì lè jẹ́ ìlú ńlá kan ní àkókò òde òní, níbi tí àwọn ìṣòro ìgbésí ayé òde òní ti pọ̀.

Ọgbọ́n Ìsọ̀tàn

Ọgbọ́n ìsọ̀tàn ni ọ̀nà tí òǹkọ̀wé fi ń sọ ìtàn. Ó lè jẹ́:

1. Ìsọ̀tàn ẹni kìíní (First Person Narrative): Ọ̀kan lára àwọn èèyàn inú ìtàn ni ó ń sọ ìtàn náà, ó sì máa ń lo “èmi”.
2. Ìsọ̀tàn ẹni kẹta (Third Person Narrative): Òǹkọ̀wé ni ó ń sọ ìtàn náà, ó sì máa ń lo “òun” tàbí “wọ́n”.
3. Ìsọ̀tàn gbogbo-mímọ̀ (Omniscient Narrative): Òǹkọ̀wé mọ gbogbo ohun tí ó ń ṣẹlẹ̀ nínú ìtàn, títí kan èrò inú àwọn èèyàn.

Nínú àwọn ìwé ìtàn àròsọ Yorùbá, ìsọ̀tàn ẹni kẹta àti gbogbo-mímọ̀ ni ó wọ́pọ̀ jùlọ.

Àṣà Tí Ó Súyọ

Àṣà ni gbogbo ohun tí ó jẹ mọ́ ìgbésí ayé àwọn èèyàn kan, bíi èdè wọn, ìgbàgbọ́ wọn, ìṣe wọn, aṣọ wọn, oúnjẹ wọn, àti bẹ́ẹ̀bẹ́ẹ̀ lọ. Àwọn ìwé ìtàn àròsọ máa ń fi àṣà àwọn èèyàn hàn kedere.

Àwọn àṣà Yorùbá tí ó lè súyọ nínú ìtàn ni:

1. Ìgbéyàwó: Bí àwọn Yorùbá ṣe ń ṣe ìgbéyàwó, ìgbàgbọ́ wọn nípa rẹ̀.
2. Ìsìn àti Ìgbàgbọ́: Ìsìn ìbílẹ̀, ìgbàgbọ́ nínú àwọn òrìṣà, àti ìgbàgbọ́ nínú àwọn àgbà.
3. Ìṣe àti Ìwà: Ìwà ọmọlúwàbí, ìgbọràn sí àwọn àgbà, ìfọ̀wọ̀wọ́wọ́.
4. Orin àti Àríyá: Àwọn orin ìbílẹ̀, ijó, àti àwọn ayẹyẹ.
5. Ìṣèlú àti Ìdarí: Bí a ṣe ń darí ìlú, ipò ọba, ìgbìmọ̀ àgbà.

Àmúyẹ àti Àléébù

Àmúyẹ ni àwọn àbùdá rere tàbí ohun tí ó mú ìwé ìtàn àròsọ náà dára. Àléébù sì ni àwọn àbùdá tí kò dára tàbí àwọn àìpé tí ó wà nínú ìtàn náà.

Àmúyẹ lè jẹ́:

1. Èdè tí òǹkọ̀wé lò (tí ó bá dára, tí ó sì yé ni).
2. Bí ìtàn náà ṣe gbádùn mọ́ni.
3. Àwọn kókó ọ̀rọ̀ tí ó ní ẹ̀kọ́ nínú.
4. Bí àwọn èèyàn inú ìtàn ṣe jẹ́ gidi.
5. Bí òǹkọ̀wé ṣe lo àwọn àkàwé àti àwọn ìlò èdè mìíràn.

Àléébù lè jẹ́:

1. Èdè tí kò yé ni tàbí tí ó le jù.
2. Àhunpọ̀ ìtàn tí kò tọ́ tàbí tí kò bá ara mu.
3. Àwọn èèyàn inú ìtàn tí kò jẹ́ gidi tàbí tí kò ní ìdàgbàsókè.
4. Ìtàn tí kò ní ẹ̀kọ́ nínú tàbí tí kò fi ohun tuntun kọ́ni.
5. Àṣìṣe ìṣẹ̀lẹ̀ tàbí àkókò.

Teaching Methods/Instructional Techniques

Discussion, Explanation, Question and Answer, Guided Practice, Group Work, Individual Practice.

Instructional Procedures

Step 1: Ìfáàrà

Time: 5 minutes

Teaching Skill: Ìbéèrè/Ìṣàlàyé

Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò bẹ̀rẹ̀ ẹ̀kọ́ náà nípa bíbéèrè lọ́wọ́ àwọn akẹ́kọ̀ọ́ nípa àwọn ìwé ìtàn àròsọ tí wọ́n ti kà tẹ́lẹ̀ àti ohun tí wọ́n rántí nípa wọn. Yóò tún béèrè ohun tí wọ́n mọ̀ nípa àtúpalẹ̀ ìwé ìtàn àròsọ.

Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò dáhùn àwọn ìbéèrè olùkọ́, wọ́n yóò sì sọ àwọn ìwé ìtàn àròsọ tí wọ́n ti kà.

Learning Point: Ìrántí ìwé àròsọ tẹ́lẹ̀

Step 2: Ìṣàlàyé Kókó Ọ̀rọ̀ àti Àhunpọ̀ Ìtàn

Time: 10 minutes

Teaching Skill: Ìṣàlàyé/Ìjíròrò

Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò ṣàlàyé ìtumọ̀ kókó ọ̀rọ̀ àti àhunpọ̀ ìtàn. Yóò tún fi àwọn àpẹẹrẹ hàn láti inú àwọn ìwé ìtàn àròsọ méjì tí a yàn, nípa bí a ṣe lè ṣe àtúpalẹ̀ kókó ọ̀rọ̀ àti àhunpọ̀ ìtàn wọn.

Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò fetí sílẹ̀, wọ́n yóò sì ṣe àtúnsọ kókó ọ̀rọ̀ àti àhunpọ̀ ìtàn àwọn ìwé tí wọ́n kà ní ṣókí.

Learning Point: Òye kókó ọ̀rọ̀, àhunpọ̀

Step 3: Ìṣàlàyé Ìfìwàwẹ̀dá

Time: 8 minutes

Teaching Skill: Ìṣàlàyé/Àpẹẹrẹ

Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò ṣàlàyé ìtumọ̀ ìfìwàwẹ̀dá àti àwọn ọ̀nà tí òǹkọ̀wé fi ń fi ìwà àwọn èèyàn hàn. Yóò fi àpẹẹrẹ àwọn èèyàn pàtàkì àti ìwà wọn hàn láti inú àwọn ìwé ìtàn àròsọ méjì tí a yàn.

Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò dárúkọ àwọn èèyàn pàtàkì nínú ìtàn, wọ́n yóò sì ṣàlàyé ìwà wọn.

Learning Point: Ìfìwàwẹ̀dá nínú ìtàn

Step 4: Ìṣàlàyé Ibùdó Ìtàn

Time: 7 minutes

Teaching Skill: Ìjíròrò/Ìṣàlàyé

Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò ṣàlàyé ìtumọ̀ ibùdó ìtàn (àkókò àti àyè). Yóò jíròrò pẹ̀lú àwọn akẹ́kọ̀ọ́ nípa bí ibùdó ìtàn ṣe ń nípa lórí ìtàn àti àwọn àpẹẹrẹ ibùdó ìtàn nínú àwọn ìwé tí a kà.

Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò sọ ibùdó ìtàn àwọn ìwé tí wọ́n kà, wọ́n yóò sì ṣàlàyé ipa rẹ̀.

Learning Point: Òye ibùdó ìtàn

Step 5: Ìṣàlàyé Ọgbọ́n Ìsọ̀tàn àti Àṣà Tí Ó Súyọ

Time: 10 minutes

Teaching Skill: Ìṣàlàyé/Àpẹẹrẹ

Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò ṣàlàyé ọgbọ́n ìsọ̀tàn àti àwọn oríṣi rẹ̀. Yóò tún ṣàlàyé àwọn àṣà Yorùbá tí ó súyọ nínú àwọn ìwé ìtàn àròsọ méjì tí a kà, pẹ̀lú àwọn àpẹẹrẹ.

Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò dárúkọ àwọn ọgbọ́n ìsọ̀tàn, wọ́n yóò sì sọ àwọn àṣà tí ó súyọ nínú ìtàn.

Learning Point: Ọgbọ́n ìsọ̀tàn, àṣà

Step 6: Ìjíròrò Àmúyẹ àti Àléébù

Time: 5 minutes

Teaching Skill: Ìjíròrò/Ìṣàlàyé

Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò jíròrò pẹ̀lú àwọn akẹ́kọ̀ọ́ nípa àmúyẹ àti àléébù nínú àwọn ìwé ìtàn àròsọ méjì tí a kà. Yóò tọ́ka sí àwọn kókó tí ó mú ìwé náà dára àti àwọn àìpé rẹ̀.

Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò sọ àmúyẹ àti àléébù tí wọ́n rí nínú àwọn ìwé ìtàn àròsọ tí wọ́n kà.

Learning Point: Àmúyẹ àti àléébù

Step 7: Evaluation/Review

Time: 5 minutes

Teaching Skill: Questioning/Assessment

Teacher’s Activity: The teacher evaluates the learning by asking the following questions:

1. Kí ni kókó ọ̀rọ̀ ìwé ìtàn àròsọ àkọ́kọ́?
2. Ṣàlàyé ìfìwàwẹ̀dá èèyàn kan pàtàkì nínú ìwé ìtàn àròsọ kejì.
3. Dárúkọ àwọn ìpele àhunpọ̀ ìtàn.
4. Sọ àṣà Yorùbá méjì tí ó súyọ nínú àwọn ìwé ìtàn àròsọ tí a kà.
5. Kí ni àléébù kan tí o rí nínú ìwé ìtàn àròsọ àkọ́kọ́?

Pupils’ Activity: Pupils answer orally and in writing.

Learning Point: Ìṣèṣèwò òye ìtàn

Step 8: Note-Taking

Time: 10 minutes

Teaching Skill: Guided Writing

Teacher’s Activity: The teacher guides pupils/students to copy the essential Board Summary notes on àtúpalẹ̀ ìwé ìtàn àròsọ into their notebooks.

Pupils’ Activity: Pupils/students copy the notes carefully into their notebooks.

Learning Point: Kíkọ àkọsílẹ̀ ẹ̀kọ́

Step 9: Conclusion

Time: 5 minutes

Teaching Skill: Ìparí ẹ̀kọ́

Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò tẹnu mọ́ pàtàkì ṣíṣe àtúpalẹ̀ ìwé ìtàn àròsọ àti bí ó ṣe ń mú òye àwọn akẹ́kọ̀ọ́ pọ̀ sí i. Yóò sì gbani níyànjú láti máa ka ìwé ìtàn àròsọ síwájú sí i.

Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò gbọ́ ìparí ẹ̀kọ́ náà, wọ́n yóò sì ṣe ìpinnu láti máa ka ìwé síwájú sí i.

Learning Point: Ìparí àtúpalẹ̀ ìtàn

Continuous Assessment/Further Study

Type: Homework

Instruction: Ṣe àtúpalẹ̀ ìwé ìtàn àròsọ kan tí o kà láìka àwọn tí a ti jíròrò nínú kíláàsì. Kọ àtúpalẹ̀ rẹ lórí àwọn kókó wọ̀nyí:

1. Kókó ọ̀rọ̀.
2. Àhunpọ̀ ìtàn.
3. Ìfìwàwẹ̀dá àwọn èèyàn pàtàkì méjì.
4. Ibùdó ìtàn.
5. Àṣà Yorùbá méjì tí ó súyọ.
6. Àmúyẹ àti àléébù ìwé náà.

Lesson Keywords

• Àtúpalẹ̀ – Ṣíṣe àgbéyẹ̀wò tàbí ṣíṣàyẹ̀wò ohun kan ní pẹrẹu.
• Ìtàn àròsọ – Ìtàn gígùn tí òǹkọ̀wé fi àfọwọ́kọ kọ.
• Kókó ọ̀rọ̀ – Èrò pàtàkì tàbí ìfiranṣẹ́ inú ìtàn.
• Àhunpọ̀ ìtàn – Bí a ṣe to àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ inú ìtàn lẹ́sẹẹsẹ.
• Ìfìwàwẹ̀dá – Ọ̀nà tí òǹkọ̀wé fi ń ṣàlàyé ìwà àwọn èèyàn inú ìtàn.
• Ibùdó ìtàn – Àkókò àti àyè tí ìtàn ti ṣẹlẹ̀.
• Ọgbọ́n ìsọ̀tàn – Ọ̀nà tí òǹkọ̀wé fi ń sọ ìtàn.
• Àṣà – Ìgbésí ayé, ìgbàgbọ́, àti ìṣe àwọn èèyàn kan.
• Àmúyẹ – Àwọn àbùdá rere tàbí ohun tí ó mú ìwé ìtàn àròsọ dára.
• Àléébù – Àwọn àbùdá tí kò dára tàbí àwọn àìpé nínú ìtàn.

Differentiation

Fún àwọn akẹ́kọ̀ọ́ tí wọ́n nílò ìrànlọ́wọ́, olùkọ́ yóò pèsè àtòjọ àwọn ìbéèrè ìtọ́nisọ́nà láti ràn wọ́n lọ́wọ́ láti ṣe àtúpalẹ̀. Fún àwọn akẹ́kọ̀ọ́ tí wọ́n yára lóye, olùkọ́ yóò fún wọn ní ìwé ìtàn àròsọ kẹta láti kà àti láti ṣe àtúpalẹ̀ rẹ̀.

Suggested Lesson Videos

Search YouTube for: “Àtúpalẹ̀ Ìwé Ìtàn Àròsọ Yorùbá SS3” or “Yoruba Novel Analysis SS3”.