ÀŚÀ: Ìwà Ômôlúàbí, Òtítö, Sùúrù, Ìbõwõ àti Ìgböràn for SS 3

Class: SS 3
Term: First Term
Week: 1
Age: 17 years
Duration: 60 minutes
Subject: Yoruba Language
Curriculum Theme: ÀṢÀ: Ìwà Ọmọlúàbí, Òtítọ́, Sùúrù, Ìbọ̀wọ̀ àti Ìgbọràn
Previous Lesson:
Topic: ÀṢÀ: Ìwà Ọmọlúàbí
Subject Matter: Òtítọ́ sísọ, níní sùúrù, ìkíni, ìbọ̀wọ̀ fágbà, ṣíṣe ojúṣe nínú ilé, ìwàpẹ̀lẹ́, ìgbọràn àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ

Specific Objectives

Ní òpin ẹ̀kọ́ yìí, àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yẹ kí wọ́n lè:

Cognitive Domain

• Ṣàlàyé ìtumọ̀ ọmọlúàbí.
• Ṣàlàyé àwọn ànímọ́ ọmọlúàbí.
• Ṣàlàyé àwọn àǹfààní tó wà nínú jíjẹ́ ọmọlúàbí.
• Ṣàlàyé àwọn ìṣòro tí ọmọlúàbí lè dojúkọ àti bí ó ṣe lè borí wọn.

Affective Domain

• Fi ìfẹ́ hàn sí híhu ìwà ọmọlúàbí.
• Fi ọ̀wọ̀ hàn sí àwọn àgbàlagbà àti àwọn ẹlòmíràn.
• Fẹ́ láti máa sọ òtítọ́ nígbà gbogbo.

Psychomotor Domain

• Fi àwọn ìwà ọmọlúàbí hàn nínú ìṣe wọn.
• Kí àwọn ènìyàn dáadáa.
• Ṣe àwọn ojúṣe wọn nínú ilé.

Social Domain

• Fi ìgbọràn hàn sí àwọn òfin àti ìlànà àwùjọ.
• Lè bá àwọn ènìyàn ṣe ní ọ̀nà tó tọ́.

Reference Materials

The following resources were used in planning this lesson:

• 2014 Senior Secondary Education Curriculum (SSEC)
• Relevant State Unified Scheme of Work
• Ìwé Ìkẹ́kọ̀ọ́ Èdè Yorùbá fún Ilé Ẹ̀kọ́ Gíga (Senior Secondary Yoruba Language Textbook)
• FCT ERC/NAPPS Scheme of work

Instructional Materials

The teacher will teach this lesson with the aid of:

• Àwọn àwòrán tí ó fi àwọn ìwà rere hàn.
• Àwọn òwe àti àṣàyàn ọ̀rọ̀ nípa ìwà ọmọlúàbí.
• Àwọn ìtàn kúkúrú nípa àwọn ènìyàn tó hùwà ọmọlúàbí.
• Àwọn orin àti ewì tó dá lórí ìwà rere.

Rationale for the Lesson

Ẹ̀kọ́ yìí ṣe pàtàkì nítorí ó ń kọ́ àwọn akẹ́kọ̀ọ́ nípa ìwà rere àti ìlànà ìgbésí ayé tó yẹ fún ọmọ Yorùbá. Ó máa jẹ́ kí wọ́n mọ bí wọ́n ṣe lè di ọmọlúàbí tó ní ìtẹ́wọ́gbà láwùjọ, èyí tó máa ràn wọ́n lọ́wọ́ láti ṣe àwọn ìpinnu tó tọ́ nínú ìgbésí ayé wọn.

Prerequisite/Previous Knowledge

Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ ti ní ìmọ̀ díẹ̀ nípa àwọn ìwà rere àti ìlànà ìgbésí ayé láti ilé àti ilé-ìwé alákọ̀bẹ́rẹ̀.

Lesson Content/Board Summary

ÀṢÀ: Ìwà Ọmọlúàbí

Ìtumọ̀ Ọmọlúàbí

Ọmọlúàbí jẹ́ ẹni tí ó ní ìwà rere, tí ó mọ ọ̀wọ̀, tí ó sì ń hùwà tó yẹ ní àwùjọ. Ọmọlúàbí ni ẹni tí ó ń tẹ̀lé àwọn ìlànà àṣà àti ìṣe Yorùbá tó dára. Ìwà ọmọlúàbí ni ìpilẹ̀ṣẹ̀ ìgbésí ayé tó dára láàárín àwọn Yorùbá.

Àwọn Ànímọ́ Ọmọlúàbí

Àwọn ànímọ́ wọ̀nyí ni ó jẹ́ kí a mọ ẹni tí ó jẹ́ ọmọlúàbí:

1. Òtítọ́ Sísọ: Ọmọlúàbí kì í purọ́, ó máa ń sọ òtítọ́ nígbà gbogbo, láìka ohun tí ó lè ṣẹlẹ̀ sí. Ó mọ̀ pé òtítọ́ ni ó máa ń gbéni ga.
2. Níní Sùúrù: Ọmọlúàbí ní sùúrù púpọ̀. Kì í yára bínú, ó máa ń fi sùúrù kojú àwọn ìṣòro àti ìdánwò ìgbésí ayé.
3. Ìkíni: Ọmọlúàbí máa ń kí àwọn ènìyàn dáadáa, pàápàá àwọn àgbàlagbà. Ó mọ̀ pé ìkíni jẹ́ ọ̀nà láti fi ọ̀wọ̀ hàn.
4. Ìbọ̀wọ̀ Fágbà: Ọmọlúàbí máa ń bọ̀wọ̀ fún àwọn àgbàlagbà, ó sì máa ń gbọ́ràn sí wọn lẹ́nu. Kì í fojú tẹ́ńbẹ́lú àwọn tí ó jù ú lọ lórí ọjọ́ orí tàbí ipò.
5. Ṣíṣe Ojúṣe Nínú Ilé: Ọmọlúàbí máa ń ṣe àwọn ojúṣe rẹ̀ nínú ilé, bíi gbígbá ilé, gbígbé omi, tàbí ríràn àwọn òbí lọ́wọ́. Kì í fi iṣẹ́ sílẹ̀ fún ẹlòmíràn.
6. Ìwàpẹ̀lẹ́: Ọmọlúàbí ní ìwàpẹ̀lẹ́, kì í gbéraga, kì í sì í fẹ́ràn ìjà. Ó máa ń bá gbogbo ènìyàn ṣe ní ìfẹ̀lẹ́fẹ̀lẹ́.
7. Ìgbọràn: Ọmọlúàbí máa ń gbọ́ràn sí àwọn òbí, olùkọ́, àti àwọn àgbàlagbà lẹ́nu. Kì í ṣe agídí tàbí alágìdímù.
8. Ìfẹ́-ọkàn sí Ìṣẹ́: Ọmọlúàbí kì í fi iṣẹ́ ṣeré, ó máa ń fi tìfẹ́-tìfẹ́ ṣe iṣẹ́ rẹ̀.
9. Ìfẹ́ Àwùjọ: Ọmọlúàbí máa ń fẹ́ kí àwùjọ rẹ̀ tẹ̀ síwájú, ó sì máa ń kópa nínú àwọn iṣẹ́ ìdàgbàsókè àwùjọ.

Àwọn Àǹfààní Tó Wà Nínú Jíjẹ́ Ọmọlúàbí

Jíjẹ́ ọmọlúàbí ní àwọn àǹfààní púpọ̀, lára wọn ni:

1. Ìtẹ́wọ́gbà Láwùjọ: Àwọn ènìyàn máa ń fẹ́ràn ọmọlúàbí, wọ́n sì máa ń tẹ́wọ́ gbà á níbi gbogbo.
2. Ìgbẹ́kẹ̀lé: Àwọn ènìyàn máa ń gbẹ́kẹ̀ lé ọmọlúàbí nítorí ó máa ń sọ òtítọ́, ó sì máa ń ṣe ohun tí ó tọ́.
3. Ìgbéga: Ìwà rere máa ń gbéni ga níbi iṣẹ́, ní ilé-ìwé, àti ní àwùjọ.
4. Àlàáfíà Ọkàn: Ẹni tí ó bá ní ìwà ọmọlúàbí máa ń ní àlàáfíà ọkàn nítorí ó mọ̀ pé òun ń ṣe ohun tí ó tọ́.
5. Ìdàgbàsókè Àwùjọ: Nígbà tí àwọn ènìyàn bá hùwà ọmọlúàbí, àwùjọ máa ń tẹ̀ síwájú, àlàáfíà sì máa ń wà.

Àwọn Ìṣòro Tí Ọmọlúàbí Lè Dojúkọ àti Bí Ó Ṣe Lè Borí Wọn

Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ìwà ọmọlúàbí dára, àwọn ìṣòro kan lè dojúkọ ẹni tó hùwà bẹ́ẹ̀:

1. Ìfìyàjẹni: Nígbà mìíràn, àwọn ènìyàn burúkú lè fìyà jẹ ọmọlúàbí tàbí kí wọ́n gbìyànjú láti tẹ́ ẹ mọ́lẹ̀.
2. Ìdánwò: Ọmọlúàbí lè dojúkọ ìdánwò láti ṣe ohun tí kò tọ́, pàápàá nígbà tí ó bá rí i pé àwọn ẹlòmíràn ń ṣe àṣeyọrí nípasẹ̀ ìwà burúkú.
3. Ìdágbálé: Àwọn kan lè rò pé ọmọlúàbí jẹ́ òmùgọ̀ tàbí aláìlọ́gbọ́n nítorí pé kì í fi ọgbọ́n ayé ṣe nǹkan.

Bí Ó Ṣe Lè Borí Wọn:

1. Dúró Gbọn-in: Ọmọlúàbí gbọ́dọ̀ dúró gbọn-in lórí ìwà rere rẹ̀, kí ó má ṣe jẹ́ kí ìfìyàjẹni tàbí ìdánwò yí i padà.
2. Gbàdúrà: Gbígbàdúrà sí Ọlọ́run máa ń fúnni ní agbára láti kojú àwọn ìṣòro.
3. Wá Ìrànlọ́wọ́: Ọmọlúàbí lè wá ìrànlọ́wọ́ láti ọ̀dọ̀ àwọn àgbàlagbà, olùkọ́, tàbí àwọn alákòóso nígbà tí ìṣòro bá pọ̀jù.
4. Ìgbẹ́kẹ̀lé Ara Ẹni: Kí ọmọlúàbí ní ìgbẹ́kẹ̀lé ara ẹni, kí ó sì mọ̀ pé ìwà rere rẹ̀ ni ó jẹ́ òun ní èèyàn.

Àwọn Ìwà Tó Lòdì Sí Ìwà Ọmọlúàbí

Àwọn ìwà wọ̀nyí lòdì sí ìwà ọmọlúàbí, wọ́n sì máa ń fa ìparun:

1. Èké Sísọ: Pípurọ́ àti sísọ èké jẹ́ ìwà burúkú tí ó máa ń ba orúkọ jẹ́.
2. Àìní Sùúrù: Ẹni tí kò ní sùúrù máa ń yára bínú, ó sì máa ń ṣe àwọn ohun tí yóò kábámọ̀.
3. Àìkíni: Kíkọ̀ láti kí àwọn ènìyàn, pàápàá àwọn àgbàlagbà, jẹ́ àìbọ̀wọ̀.
4. Àìbọ̀wọ̀ Fágbà: Fífì ojú tẹ́ńbẹ́lú àwọn àgbàlagbà tàbí kíkọ̀ láti gbọ́ràn sí wọn lẹ́nu.
5. Àìṣe Ojúṣe: Kíkọ̀ láti ṣe àwọn ojúṣe nínú ilé tàbí ní àwùjọ.
6. Ìwà Gbígbéraga: Gbígbéraga àti fífẹ́ràn ìjà.
7. Àìgbọràn: Kíkọ̀ láti gbọ́ràn sí àwọn òfin àti ìlànà.

Ewu Tí Ìwà Lòdì Sí Ọmọlúàbí Lè Fà

Àwọn ewu wọ̀nyí ni ìwà burúkú lè fà:

1. Ìkọ̀sílẹ̀ Láwùjọ: Àwọn ènìyàn kì í fẹ́ràn ẹni tí ó hùwà burúkú, wọ́n sì máa ń yẹra fún un.
2. Àìgbẹ́kẹ̀lé: Kò sí ẹni tí yóò gbẹ́kẹ̀ lé ẹni tí ó máa ń purọ́ tàbí tí kò ní ìwà rere.
3. Ìparun Orúkọ: Ìwà burúkú máa ń ba orúkọ jẹ́, ó sì máa ń mú kí ènìyàn ṣòro láti rí ìrànlọ́wọ́.
4. Ìdàgbàsókè Àwùjọ: Nígbà tí ìwà burúkú bá pọ̀ láwùjọ, kò sí ìdàgbàsókè tí ó lè wáyé.

Teaching Methods/Instructional Techniques

Discussion, Explanation, Question and Answer, Storytelling, Group Work, Role-playing.

Instructional Procedures

Step 1: Introduction

Time: 5 minutes

Teaching Skill: Ìbéèrè/Ìṣàfihàn

Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò bẹ̀rẹ̀ ẹ̀kọ́ náà nípa bíbéèrè lọ́wọ́ àwọn akẹ́kọ̀ọ́ nípa àwọn ìwà rere tí wọ́n mọ̀ àti ìdí tí ó fi ṣe pàtàkì. Olùkọ́ yóò tún béèrè ìbéèrè bíi “Ta ni ọmọlúàbí?”

Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò dáhùn àwọn ìbéèrè olùkọ́, wọ́n yóò sì sọ àwọn ìwà rere tí wọ́n mọ̀.

Learning Point: Ìṣíwájú sí ìwà ọmọlúàbí

Step 2: Ìtumọ̀ Ọmọlúàbí

Time: 10 minutes

Teaching Skill: Ìṣàlàyé/Ìtàn

Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò ṣàlàyé ìtumọ̀ ọmọlúàbí nípa lílo àwọn àṣàyàn ọ̀rọ̀ àti ìtàn kúkúrú. Olùkọ́ yóò sọ irú ẹni tí à ń pè ní ọmọlúàbí.

Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò fetí sílẹ̀, wọ́n yóò sì gbìyànjú láti sọ ìtumọ̀ ọmọlúàbí nípa tiwọn.

Learning Point: Ìtumọ̀ ọmọlúàbí

Step 3: Àwọn Ànímọ́ Ọmọlúàbí

Time: 10 minutes

Teaching Skill: Ìṣàlàyé/Ìfọ̀rọ̀wérọ̀

Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò ṣàlàyé àwọn ànímọ́ ọmọlúàbí kan-kan gẹ́gẹ́ bí ó ti wà nínú àkọsílẹ̀ ẹ̀kọ́ (òtítọ́ sísọ, sùúrù, ìkíni, ìbọ̀wọ̀ fágbà, ṣíṣe ojúṣe, ìwàpẹ̀lẹ́, ìgbọràn). Olùkọ́ yóò lo òwe, orin, tàbí ewì láti fi kọ́ akẹ́kọ̀ọ́ nípa àwọn ìwà wọ̀nyí.

Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò sọ àwọn ìwà tó ń mú ni jẹ́ ọmọlúàbí, wọ́n yóò sì sọ àpẹẹrẹ àwọn ìwà ọmọlúàbí.

Learning Point: Ànímọ́ ọmọlúàbí

Step 4: Àǹfààní Jíjẹ́ Ọmọlúàbí

Time: 8 minutes

Teaching Skill: Ìfọ̀rọ̀wérọ̀/Ìṣàlàyé

Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò sọ èrè tó wà nínú jíjẹ́ ọmọlúàbí láwùjọ, yóò sì gba àwọn akẹ́kọ̀ọ́ láyè láti sọ àwọn àǹfààní tí wọ́n mọ̀.

Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò sọ àwọn àǹfààní tó wà nínú híhu ìwà ọmọlúàbí.

Learning Point: Àǹfààní ìwà ọmọlúàbí

Step 5: Ìṣòro àti Ìborí Rẹ̀

Time: 7 minutes

Teaching Skill: Ìṣàlàyé/Ìgbani-níyànjú

Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò sọ ìṣòro tí ọmọlúàbí lè dojúkọ àti bí ó ṣe lè borí wọn. Olùkọ́ yóò fún wọn ní àwọn àpẹẹrẹ bí wọ́n ṣe lè dúró gbọn-in lórí ìwà rere wọn.

Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò sọ wàhálà tó lè dé bá ọmọlúàbí àti bí ó ṣe lè borí ìṣòro yìí.

Learning Point: Ìṣòro àti ìborí

Step 6: Ìwà Tó Lòdì Sí Ọmọlúàbí

Time: 5 minutes

Teaching Skill: Ìṣàlàyé/Ìfiwéra

Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò ṣàlàyé àwọn ìwà tó lòdì sí ìwà ọmọlúàbí àti irú ewu tí ìwà bẹ́ẹ̀ lè fà.

Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò sọ àpẹẹrẹ ìwà tó lòdì sí ìwà ọmọlúàbí àti ewu rẹ̀.

Learning Point: Ìwà lòdì sí ọmọlúàbí

Step 7: Evaluation/Review

Time: 5 minutes

Teaching Skill: Questioning/Assessment

Teacher’s Activity: The teacher evaluates the learning by asking the following questions:

1. Ta ni ọmọlúàbí?
2. Sọ àwọn ànímọ́ ọmọlúàbí mẹ́ta.
3. Kí ni àǹfààní méjì tó wà nínú jíjẹ́ ọmọlúàbí?
4. Sọ ìṣòro kan tí ọmọlúàbí lè dojúkọ.

Pupils’ Activity: Pupils answer orally and in writing.

Learning Point: Ìṣàyẹ̀wò ìmọ̀ ọmọlúàbí

Step 8: Note-Taking

Time: 10 minutes

Teaching Skill: Guided Writing

Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò tọ́ àwọn akẹ́kọ̀ọ́ sí bí wọ́n ṣe lè kọ àkọsílẹ̀ pàtàkì láti inú àkópọ̀ ọkọ̀ (Board Summary) sí inú ìwé àkọsílẹ̀ wọn, ní pàtàkì nípa ìtumọ̀ àti ànímọ́ ọmọlúàbí.

Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò kọ àwọn àkọsílẹ̀ náà dáadáa sí inú ìwé àkọsílẹ̀ wọn.

Learning Point: Kíkọ àkọsílẹ̀ ẹ̀kọ́

Step 9: Conclusion

Time: 5 minutes

Teaching Skill: Ìparí/Ìgbani-níyànjú

Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò tún tẹnu mọ́ pàtàkì ìwà ọmọlúàbí àti bí ó ṣe lè mú ìdàgbàsókè bá àwọn akẹ́kọ̀ọ́ àti àwùjọ lápapọ̀. Olùkọ́ yóò gbani-níyànjú láti máa hùwà rere nígbà gbogbo.

Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò tún tẹnu mọ́ ìwà ọmọlúàbí, wọ́n yóò sì pinnu láti máa hùwà rere.

Learning Point: Ìparí ẹ̀kọ́ ọmọlúàbí

Continuous Assessment/Further Study

Type: Homework

Instruction: Dáhùn àwọn ìbéèrè wọ̀nyí nínú ìwé àkọsílẹ̀ rẹ:

1. Ṣàlàyé ìtumọ̀ ọmọlúàbí nípa tiyín.
2. Kọ àwọn ànímọ́ ọmọlúàbí márùn-ún.
3. Kí ni àǹfààní mẹ́ta tó wà nínú jíjẹ́ ọmọlúàbí?
4. Sọ ìwà burúkú méjì tó lòdì sí ìwà ọmọlúàbí.
5. Kí ni ewu kan tí ìwà burúkú lè fà?

Lesson Keywords

• Ọmọlúàbí – Ẹni tí ó ní ìwà rere, tí ó mọ ọ̀wọ̀, tí ó sì ń hùwà tó yẹ ní àwùjọ.
• Òtítọ́ sísọ – Kíkọ̀ láti purọ́, sísọ ohun tí ó jẹ́ òtítọ́ nígbà gbogbo.
• Sùúrù – Ìfaradà, àìyára bínú tàbí ṣe ohun tí kò tọ́.
• Ìbọ̀wọ̀ – Fífì ọ̀wọ̀ hàn sí àwọn àgbàlagbà àti àwọn ẹlòmíràn.
• Ìgbọràn – Gbígbọ́ràn sí àwọn òfin, òbí, àti àwọn alákòóso.
• Ìwàpẹ̀lẹ́ – Àìgbéraga, àìfẹ́ràn ìjà, ṣíṣe nǹkan ní ìfẹ̀lẹ́fẹ̀lẹ́.

Differentiation

For learners who need more support, the teacher can provide simpler definitions and more direct examples of each characteristic of an Omoluabi. For advanced learners, they can be encouraged to research and present on historical figures or contemporary individuals who exemplify Omoluabi virtues, discussing the impact of their character on society.

Suggested Lesson Videos

Search YouTube for “Ìwà Ọmọlúàbí Yoruba SS3”