LÍTÍRÈŚÕ: Ewì Àpilêkô, Kókó Õrõ, Ìhun àti Ìlò Èdè for SS 3

Class: SS 3
Term: First Term
Week: 7
Age: 17 years
Duration: 60 minutes
Subject: Yoruba Language
Previous Lesson: ÈDÈ: Aáyan Ògbufõ àti Túmõ Èdè Ewì
Topic: LÍTÍRÈŚÕ: Ewì Àpilêkô, Kókó Õrõ, Ìhun àti Ìlò Èdè
Subject Matter: Ewì Àpilêkô; Kókó õrõ; Ìhun (ètò); Ìlò èdè; Àśà àti ìśe tí ó súyô ç. Àmúyç àti àléébù inú rê

Specific Objectives

By the end of the lesson, pupils/students should be able to:

Cognitive Domain

• Ṣe àlàyé Ewì Àpilẹ̀kọ.
• Ṣe àwárí kókó ọ̀rọ̀ inú ewì àpilẹ̀kọ.
• Ṣe àpèjúwe ìhun (ètò) ewì àpilẹ̀kọ.
• Ṣe àlàyé ìlò èdè nínú ewì àpilẹ̀kọ.
• Ṣe àwárí àṣà àti ìṣe tí ó súyọ̀ nínú ewì àpilẹ̀kọ.
• Ṣe àlàyé àmúyẹ àti àléébù ewì àpilẹ̀kọ.

Affective Domain

• Mọyì ewì àpilẹ̀kọ gẹ́gẹ́ bí apá kan ìwé kíkà Yorùbá.
• Fẹ́ràn láti ṣe àyẹ̀wò ewì àpilẹ̀kọ.

Psychomotor Domain

• Ka àwọn ewì àpilẹ̀kọ tí wọ́n mọ̀ síta.
• Kọ àwọn ọ̀rọ̀ pàtàkì tí ó súyọ̀ nínú ewì sílẹ̀.

Social Domain

• Jíròrò nípa àwọn àbùdá ewì àpilẹ̀kọ pẹ̀lú àwọn ẹlẹgbẹ́.

Reference Materials

The following resources were used in planning this lesson:

• 2014 Senior Secondary Education Curriculum (SSEC)
• Relevant State Unified Scheme of Work
• Ìwé Ìkẹ́kọ̀ọ́ Àṣàyàn Ewì Yorùbá fún Ilé-ìwé Gíga.
• FCT ERC/NAPPS Scheme of work

Instructional Materials

The teacher will teach this lesson with the aid of:

• Àṣàyàn ìwé ewì àpilẹ̀kọ Yorùbá.
• Pátákó ìkọ̀wé àti àkálámọ̀.
• Àwọn àtẹ̀jáde ewì àpilẹ̀kọ.

Rationale for the Lesson

Ẹ̀kọ́ yìí ṣe pàtàkì nítorí ó jẹ́ kí àwọn akẹ́kọ̀ọ́ ní òye kíkún nípa ewì àpilẹ̀kọ Yorùbá. Ó máa ràn wọ́n lọ́wọ́ láti mọ bí wọ́n ṣe ń ṣe àyẹ̀wò ewì, kí wọ́n sì mọ àwọn àbùdá rẹ̀. Òye yìí yóò mú kí wọ́n lè kọ ewì dáradára, kí wọ́n sì mọyì àṣà Yorùbá tí ó súyọ̀ nínú ewì.

Prerequisite/Previous Knowledge

Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ ti ní òye díẹ̀ nípa oríṣi ewì àti àwọn ìlò èdè nínú ewì ní àwọn ìpele ìkẹ́kọ̀ọ́ tí ó kọjá.

Lesson Content/Board Summary

LÍTÍRÈŚÕ: Ewì Àpilêkô, Kókó Õrõ, Ìhun àti Ìlò Èdè

Ewì Àpilẹ̀kọ

Ewì àpilẹ̀kọ jẹ́ oríṣi ewì tí a kọ sílẹ̀ pẹ̀lú ìrònú àti ètò tí ó péye. Kì í ṣe ewì àbáláyé tí a fi ẹnu kọ, bí kò ṣe èyí tí a fi àkálámọ̀ kọ sí orí ìwé tàbí àtẹ̀jáde. Ó ní àwọn àbùdá kan tí ó jẹ́ kó yàtọ̀ sí àwọn oríṣi ewì mìíràn.

Àwọn àbùdá Ewì Àpilẹ̀kọ:

1. Kíkọ sílẹ̀: A kọ ọ́ sílẹ̀, kì í ṣe ewì àbáláyé.
2. Ètò: Ó ní ètò tí ó dára, pẹ̀lú àwọn ẹsẹ ewì àti ìlà.
3. Kókó ọ̀rọ̀: Ó ní kókó ọ̀rọ̀ kan tàbí jù bẹ́ẹ̀ lọ tí ó ń tẹnumọ́.
4. Ìlò èdè: Ó máa ń lo àwọn ìlò èdè àṣà àti àwọn àfòwe láti fi ìtumọ̀ rẹ̀ hàn dáradára.
5. Olùkọ̀wé: Olùkọ̀wé kan pàtó ló kọ ọ́.

Kókó Ọ̀rọ̀ Inú Ewì Àpilẹ̀kọ

Kókó ọ̀rọ̀ jẹ́ èrò tàbí ìfiranṣẹ́ pàtàkì tí olùkọ̀wé ewì fẹ́ fi ránṣẹ́ sí àwọn òǹkàwé. Ó jẹ́ ohun tí ewì náà dá lé lórí. Láti lè mọ kókó ọ̀rọ̀, a gbọ́dọ̀ ka ewì náà dáradára, kí a sì wá ohun tí ó ń sọ nípa rẹ̀.

Àwọn ọ̀nà láti mọ kókó ọ̀rọ̀:

1. Ìṣàkíyèsí àkọlé: Àkọlé ewì lè fún wa ní àmì kókó ọ̀rọ̀.
2. Àwọn ọ̀rọ̀ tó tún ara wọn ṣe: Àwọn ọ̀rọ̀ tàbí gbólóhùn tí ó tún ara wọn ṣe nínú ewì lè tọ́ka sí kókó ọ̀rọ̀.
3. Ìfiranṣẹ́ gbogbogbò: Ohun tí ewì náà ń kọ́ wa tàbí ìfiranṣẹ́ tí ó fẹ́ fi ránṣẹ́.
4. Àwọn àfòwe àti ìṣàpẹ́ẹrẹ: Àwọn ìlò èdè lè ṣí kókó ọ̀rọ̀ payá.

Ìhun (Ètò) Ewì Àpilẹ̀kọ

Ìhun ewì àpilẹ̀kọ jẹ́ bí a ṣe to ewì náà lẹ́sẹẹsẹ. Ó ní àwọn ẹsẹ ewì (stanzas) àti àwọn ìlà ewì (lines). Ìhun yìí lè yàtọ̀ láti ewì kan sí òmíràn, ó sì máa ń nípa lórí bí a ṣe ń kà á àti bí a ṣe ń gbọ́dọ̀ yé e.

Àwọn apá kan nínú ìhun ewì:

1. Ẹsẹ Ewì (Stanza): Ìgbésẹ̀ tàbí ìpín kan nínú ewì tí ó ní àwọn ìlà ewì kan.
2. Ìlà Ewì (Line): Ọ̀kọ̀ọ̀kan àwọn gbólóhùn tí ó wà nínú ewì.
3. Orin-àárín (Rhyme Scheme): Bí àwọn ọ̀rọ̀ ìparí ìlà ewì ṣe ń bá ara wọn mu.
4. Ìwọ̀n (Meter): Bí àwọn ìró ṣe ń tẹ̀lé ara wọn nínú ewì.

Ìlò Èdè Nínú Ewì Àpilẹ̀kọ

Ìlò èdè nínú ewì àpilẹ̀kọ jẹ́ ọ̀nà tí olùkọ̀wé gbà lo èdè láti fi ẹwà àti ìtumọ̀ hàn. Ó máa ń lo àwọn ìlò èdè àṣà (figures of speech) láti mú kí ewì náà dùn ún kà, kí ó sì nípa lórí òǹkàwé.

Àwọn ìlò èdè tí ó wọ́pọ̀ nínú ewì:

1. Ìfiwéra (Simile): Ìfiwéra ohun méjì tí ó yàtọ̀ síra pẹ̀lú lílo ‘bí’ tàbí ‘gẹ́gẹ́ bí’. Àpẹẹrẹ: “Ó rẹwà bí òṣùpá.”
2. Ìṣàpẹ́ẹrẹ (Metaphor): Ìfiwéra ohun méjì tí ó yàtọ̀ síra láìlo ‘bí’ tàbí ‘gẹ́gẹ́ bí’. Àpẹẹrẹ: “Ọmọ náà jẹ́ eku ilé.”
3. Ìṣàfihàn ẹ̀dá ènìyàn (Personification): Fífún ohun tí kì í ṣe ènìyàn ní àbùdá ènìyàn. Àpẹẹrẹ: “Òjò ń sọkún.”
4. Ìṣàfihàn àìsí (Apostrophe): Ìbánisọ̀rọ̀ pẹ̀lú ènìyàn tí kò sí níbẹ̀ tàbí ohun tí kò lè dáhùn. Àpẹẹrẹ: “Ìwọ ikú, níbo ni ìṣẹ́gun rẹ wà?”
5. Ìṣàfihàn àṣejù (Hyperbole): Ìgbùfẹ́ tàbí àṣejù nínú ọ̀rọ̀ láti tẹnumọ́. Àpẹẹrẹ: “Ebi pa mí títí mo fẹ́ kú.”
6. Ìṣàfihàn ìdàkejì (Irony): Sísọ ohun kan tí ó lòdì sí ohun tí a ní lọ́kàn. Àpẹẹrẹ: “Ọlọ́gbọ́n ni ọ́, ó ṣeé ṣe kó o kùnà.”
7. Àkànlò èdè (Idiom): Àwọn gbólóhùn tí ìtumọ̀ wọn yàtọ̀ sí ìtumọ̀ ọ̀kọ̀ọ̀kan ọ̀rọ̀ inú wọn. Àpẹẹrẹ: “Jẹ́ ká fi ọ̀rọ̀ sílẹ̀ fún ọ̀la.”

Àṣà àti Ìṣe Tí Ó Súyọ̀ Nínú Ewì Àpilẹ̀kọ

Ewì àpilẹ̀kọ máa ń fi àṣà àti ìṣe àwọn Yorùbá hàn. Ó jẹ́ àfihàn ìgbàgbọ́, ìwà, ìṣe, àṣà ìbílẹ̀, àti ìgbésí ayé àwọn ènìyàn. Olùkọ̀wé lè lo ewì láti ṣàlàyé tàbí tẹnumọ́ àwọn àṣà wọ̀nyí.

Àwọn àṣà àti ìṣe tí ó lè súyọ̀:

1. Ìgbàgbọ́: Ìgbàgbọ́ nínú Ọlọ́run, àwọn òrìṣà, àti àwọn àtọ̀runwá.
2. Ìwà àti Ìṣe: Ìwà rere, ìwà burúkú, ọlá, ìtìjú, ìgboyà, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ.
3. Ayẹyẹ àti Ìṣe: Ayẹyẹ ìgbéyàwó, ìsìnkú, ìkọ́lé, àti àwọn àṣà ìbílẹ̀ mìíràn.
4. Ìgbésí Ayé: Ọ̀nà ìgbésí ayé, iṣẹ́ àgbẹ̀, iṣẹ́ ọdẹ, àti àwọn iṣẹ́ ọwọ́.
5. Òwe àti Àkànlò Èdè: Lílò òwe àti àkànlò èdè tí ó jẹ́ apá kan àṣà Yorùbá.

Àmúyẹ àti Àléébù Inú Ewì Àpilẹ̀kọ

Gẹ́gẹ́ bí gbogbo iṣẹ́ ọnà, ewì àpilẹ̀kọ náà ní àmúyẹ (àwọn àǹfààní tàbí àbùdá rere) àti àléébù (àwọn àìdára tàbí àbùdá búburú) tirẹ̀.

Àmúyẹ (Àǹfààní) Ewì Àpilẹ̀kọ:

1. Ìgbàgbọ́: Ó máa ń gbàgbọ́ pé ewì jẹ́ ọ̀nà kan láti fi èrò àti ìmọ̀lára hàn.
2. Ìkọ́ni: Ó máa ń kọ́ni ní ẹ̀kọ́ ìgbésí ayé tàbí ìwà rere.
3. Ìdárayá: Ó máa ń dára fún ìdárayá àti ìgbádùn.
4. Ìtọ́jú Àṣà: Ó máa ń tọ́jú àṣà àti ìṣe Yorùbá fún ìran tí ń bọ̀.
5. Ìgbélárugẹ Èdè: Ó máa ń gbé èdè Yorùbá lárugẹ, kí ó sì fi ẹwà rẹ̀ hàn.

Àléébù (Àìdára) Ewì Àpilẹ̀kọ:

1. Àìyéyé: Nígbà mìíràn, ó lè ṣòro láti yé nítorí lílò àwọn ọ̀rọ̀ jíjìn tàbí àfòwe.
2. Àìlétò: Àwọn ewì kan lè má ní ètò tí ó dára, èyí sì lè mú kí ó ṣòro láti tẹ̀lé.
3. Àìlókókó ọ̀rọ̀: Ewì kan lè má ní kókó ọ̀rọ̀ tí ó fẹsẹ̀ múlẹ̀ tàbí tí ó ṣe kedere.
4. Àìlókùn: Àwọn ewì kan lè má ní agbára tàbí ìgboyà nínú ìfiranṣẹ́ wọn.

Teaching Methods/Instructional Techniques

Ìjíròrò, Ìṣàlàyé, Ìbéèrè àti Ìdáhùn, Ìkàwé, Ìṣàkíyèsí, Ìdánilẹ́kọ̀ọ́.

Instructional Procedures

Step 1: Ìfáàrà

Time: 5 minutes

Teaching Skill: Ìbéèrè/Ìṣàkíyèsí

Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò bẹ̀rẹ̀ ẹ̀kọ́ náà nípa bíbéèrè àwọn akẹ́kọ̀ọ́ nípa ewì tí wọ́n mọ̀, tàbí kí wọ́n ka ewì kan tí wọ́n ti gbọ́ tẹ́lẹ̀. Yóò tún béèrè ìbéèrè bí: “Kí ni ewì?” àti “Ṣé ẹ mọ oríṣi ewì kan?”

Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò dáhùn àwọn ìbéèrè olùkọ́, wọ́n sì lè ka ewì kan tí wọ́n mọ̀ síta.

Learning Point: Ìgbàpadà òye ewì

Step 2: Ìṣàlàyé Ewì Àpilẹ̀kọ

Time: 10 minutes

Teaching Skill: Ìṣàlàyé/Ìkàwé

Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò ṣàlàyé Ewì Àpilẹ̀kọ, ó sì lè ka àṣàyàn ewì àpilẹ̀kọ kan síta fún àwọn akẹ́kọ̀ọ́. Yóò tún ṣàlàyé àwọn àbùdá rẹ̀.

Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò fetí sílẹ̀ dáradára, wọ́n sì lè ka àṣàyàn ewì kan síta bí olùkọ́ bá fún wọn láyè.

Learning Point: Òye Ewì Àpilẹ̀kọ

Step 3: Kókó Ọ̀rọ̀ Ewì

Time: 10 minutes

Teaching Skill: Ìjíròrò/Ìṣàlàyé

Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò ṣàlàyé kókó ọ̀rọ̀ ewì, yóò sì fi àwọn àpẹẹrẹ hàn láti inú ewì tí wọ́n kà. Yóò jẹ́ kí àwọn akẹ́kọ̀ọ́ ṣe àwárí kókó ọ̀rọ̀ nínú ewì mìíràn.

Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò kópa nínú ìjíròrò, wọ́n sì gbìyànjú láti ṣe àwárí kókó ọ̀rọ̀ ewì.

Learning Point: Ìdámọ̀ kókó ọ̀rọ̀

Step 4: Ìhun (Ètò) Ewì

Time: 8 minutes

Teaching Skill: Ìṣàlàyé/Ìṣàkíyèsí

Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò ṣàlàyé ìhun ewì àpilẹ̀kọ, ó sì lè fi àwọn àpẹẹrẹ hàn lórí pátákó. Yóò tẹnumọ́ àwọn ẹsẹ ewì àti ìlà ewì.

Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò fetí sílẹ̀, wọ́n sì ṣe àkíyèsí ìhun ewì tí olùkọ́ fi hàn.

Learning Point: Ìmọ̀ nípa ìhun

Step 5: Ìlò Èdè Nínú Ewì

Time: 10 minutes

Teaching Skill: Ìṣàlàyé/Àpẹẹrẹ

Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò ṣàlàyé àwọn ìlò èdè tí ó wọ́pọ̀ nínú ewì, yóò sì fi àwọn àpẹẹrẹ hàn láti inú ewì tí wọ́n kà. Yóò kọ àwọn ọ̀rọ̀ pàtàkì sójú pátákó.

Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò kọ àwọn ìlò èdè àti àpẹẹrẹ wọn sílẹ̀, wọ́n sì béèrè ìbéèrè fún àlàyé síwájú.

Learning Point: Òye ìlò èdè

Step 6: Àṣà àti Àléébù Ewì

Time: 7 minutes

Teaching Skill: Ìjíròrò/Ìṣàlàyé

Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò jíròrò àwọn àṣà àti ìṣe tí ó súyọ̀ nínú ewì, àti àmúyẹ àti àléébù ewì àpilẹ̀kọ. Yóò fi àwọn àpẹẹrẹ hàn láti inú ewì tí wọ́n kà.

Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò kópa nínú ìjíròrò, wọ́n sì ṣe àwárí àṣà àti àléébù nínú ewì.

Learning Point: Àṣà, àmúyẹ, àléébù

Step 7: Evaluation/Review

Time: 5 minutes

Teaching Skill: Questioning/Assessment

Teacher’s Activity: The teacher evaluates the learning by asking the following questions:

1. Kí ni Ewì Àpilẹ̀kọ?
2. Ṣe àlàyé kókó ọ̀rọ̀ ewì kan tí a kà lónìí.
3. Darúkọ àwọn ìlò èdè méjì tí ó wọ́pọ̀ nínú ewì.
4. Ṣe àlàyé àmúyẹ méjì àti àléébù méjì nínú ewì àpilẹ̀kọ.

Pupils’ Activity: Pupils answer orally and in writing.

Learning Point: Ìdámọ̀ àbùdá ewì

Step 8: Note-Taking

Time: 10 minutes

Teaching Skill: Guided Writing

Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò tọ́ àwọn akẹ́kọ̀ọ́ sí ọ̀nà láti kọ àwọn àkọsílẹ̀ pàtàkì nípa Ewì Àpilẹ̀kọ, kókó ọ̀rọ̀, ìhun, ìlò èdè, àṣà, àmúyẹ àti àléébù sí inú ìwé àkọsílẹ̀ wọn.

Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò kọ àwọn àkọsílẹ̀ náà dáradára sí inú ìwé wọn.

Learning Point: Àkọsílẹ̀ ewì àpilẹ̀kọ

Step 9: Conclusion

Time: 5 minutes

Teaching Skill: Ìparí ẹ̀kọ́

Teacher’s Activity: Olùkọ́ yóò tún tẹnumọ́ àwọn kókó pàtàkì tí a ti kọ́ nípa ewì àpilẹ̀kọ, yóò sì fún àwọn akẹ́kọ̀ọ́ níṣìírí láti máa ka àwọn ewì Yorùbá síwájú sí i.

Pupils’ Activity: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò gbọ́dọ̀ tún àwọn kókó pàtàkì náà sọ, wọ́n sì dúpẹ́ lọ́wọ́ olùkọ́.

Learning Point: Ìfìdí òye múlẹ̀

Continuous Assessment/Further Study

Type: Homework

Instruction: Ẹ ṣe ìwádìí nípa ewì àpilẹ̀kọ Yorùbá kan, kí ẹ sì ṣe àyẹ̀wò rẹ̀ nípa kókó ọ̀rọ̀, ìhun, ìlò èdè, àṣà àti ìṣe tí ó súyọ̀, àmúyẹ àti àléébù rẹ̀.

1. Yan ewì àpilẹ̀kọ Yorùbá kan tí o fẹ́ràn.
2. Ṣe àkọsílẹ̀ kókó ọ̀rọ̀ ewì náà.
3. Ṣe àpèjúwe ìhun ewì náà.
4. Ṣe àwárí àwọn ìlò èdè mẹ́ta tí ó wà nínú rẹ̀, kí o sì ṣàlàyé wọn.
5. Darúkọ àṣà àti ìṣe kan tí ó súyọ̀ nínú ewì náà.
6. Ṣe àlàyé àmúyẹ kan àti àléébù kan nínú ewì náà.

Lesson Keywords

• Ewì Àpilẹ̀kọ – Ewì tí a kọ sílẹ̀ pẹ̀lú ètò àti ìrònú.
• Kókó Ọ̀rọ̀ – Ìfiranṣẹ́ tàbí èrò pàtàkì tí ewì náà dá lé lórí.
• Ìhun – Bí a ṣe to ewì náà lẹ́sẹẹsẹ, pẹ̀lú ẹsẹ ewì àti ìlà.
• Ìlò Èdè – Ọ̀nà tí a gbà lo èdè láti fi ẹwà àti ìtumọ̀ hàn nínú ewì.
• Àṣà àti Ìṣe – Ìgbàgbọ́, ìwà, ìṣe, àṣà ìbílẹ̀ tí ó súyọ̀ nínú ewì.
• Àmúyẹ – Àwọn àbùdá rere tàbí àǹfààní ewì.
• Àléébù – Àwọn àìdára tàbí àbùdá búburú ewì.

Differentiation

Fún àwọn akẹ́kọ̀ọ́ tí wọ́n ní agbára, olùkọ́ lè fún wọn ní ewì tí ó jìnlẹ̀ sí i láti ṣe àyẹ̀wò. Fún àwọn tí wọ́n nílò ìrànlọ́wọ́, olùkọ́ yóò tọ́ wọn sí ọ̀nà láti mọ àwọn kókó pàtàkì nínú ewì, yóò sì fún wọn ní àwọn àpẹẹrẹ tí ó rọrùn láti yé.

Suggested Lesson Videos

Search YouTube for: Ewi Apileko Yoruba SS3